Spis treści

Fiord ma własny kalendarz

Dwa fioletowe kwiaty na cienkich łodygach nad jasnozielonym mchem, dookoła ciemno
Fot. Szymon Sulima.

W lutym wieś wychodzi przed domy i patrzy w górę. W 2026 roku wypadło to 22 lutego: kawa i ciasto w domu kultury, bo słońce wróciło nad Suðureyri. W Ísafjörður, przy tym samym fiordzie, to samo święto obchodzi się 25 stycznia.

Prawie miesiąc różnicy między dwiema wsiami, które dzieli kwadrans jazdy. Dlaczego, jest na końcu tego rozdziału. Na razie wystarczy jedno zdanie: Súgandafjörður jest zamknięty górami z trzech stron i otwarty na północ.

Te góry tłumaczą światło i różnicę między dwiema wsiami. Nie tłumaczą całej reszty, a reszta jest równie przewrotna. Najzimniejszym miesiącem w roku jest marzec, nie styczeń. Ptaki wracają właśnie w marcu, czyli w ten najzimniejszy. A zbocze, które z drogi wygląda na martwe, wcale takie nie jest.

Ten rozdział nie jest przeglądem przyrody Islandii. Jest kalendarzem jednego miejsca. Chodzi o to, żebyś po przeczytaniu przeszedł tę samą drogę inaczej.

Pod butem masz mech, a w nim kwiaty wielkości paznokcia, których nie zobaczysz, dopóki nie przykucniesz. Nad tobą krąży kruk i wie o tobie wcześniej, niż ty o nim. Na zboczu coś brunatnego przemknie i zniknie, zanim zdążysz sięgnąć po telefon. A z wody, kilkanaście metrów od brzegu, ktoś ci się przygląda.

I jedna obietnica, której nie składamy: nie obiecujemy zwierząt. Można tu zobaczyć lisa, wieloryba i zorzę, i my je tu widzieliśmy. Ale przewodnik, który obiecuje wieloryba, traci wiarygodność przy pierwszym wyjściu bez wieloryba.

Jedno zdanie o odnośnikach

Rozdział działa bez zasięgu. Odnośniki do artykułów prowadzą na stronę i zasięgu potrzebują, więc to, czego potrzebujesz w terenie, stoi w samym rozdziale.

Rok w dwunastu wierszach

Rok tutaj nie zaczyna się w styczniu, tylko w lutym, kiedy wraca słońce. I nie kończy się na sylwestrze, tylko wtedy, kiedy na czerwonej jarzębinie siadają jemiołuszki.

Dwie rzeczy zaskakują przyjezdnych. Pierwsza: najzimniejszy jest marzec, nie styczeń. Druga: ptaki nie czekają na ciepło. To właśnie w marcu, w najzimniejszym miesiącu roku, wraca łabędź krzykliwy, a w 2026 już siódmego marca było słychać siewkę.

Potem idzie szybko. Kwiecień to przyloty. Maj jest najsuchszy w roku i dlatego najlepszy na chodzenie. Od 11 czerwca do 2 lipca słońce nie zachodzi przez dwadzieścia dwie doby. Sierpień to jagody i pierwsze ciemne noce. Listopad jest najbardziej mokry, prawie czterokrotnie bardziej niż maj, i wtedy doliny schodzą w cień.

Niżej ten sam rok miesiąc po miesiącu, a pod spodem światło w liczbach.

  1. styczeńW Ísafjörður świętują powrót słońca 25 stycznia. Tutaj jeszcze nie. Jarzębina karmi droździki, kruki żyją z odpadów przemysłu rybnego
  2. lutyW 2026 roku wieś świętowała sólardagur 22 lutego, przy kawie i cieście w domu kultury
  3. marzecNajzimniejszy miesiąc w roku. Łabędź krzykliwy wraca około 1 marca, siewkę złotą w 2026 usłyszano 7 marca
  4. kwiecieńOstrygojad i siewka na miejscu, pardwa wciąż biała na ciemnym zboczu, rybitwa popielata pod koniec miesiąca
  5. majNajsuchszy miesiąc. Holtasóley zaczyna kwitnąć. Najlepszy miesiąc na chodzenie
  6. czerwiecSłońce nie zachodzi od 11 czerwca do 2 lipca. Szczyt kwitnienia. Sezon grzybowy potrafi się otworzyć już teraz
  7. lipiecBlóðberg kwitnie na suchych zboczach. Muchówki w dolinie
  8. sierpieńJagody. Ciemne noce od 25 sierpnia, czyli pierwsza szansa na zorzę
  9. wrzesieńNoc astronomiczna od 11 września. Równonoc. Nur lodowiec na jeziorze z samodzielnymi już młodymi
  10. październikMgła adwekcyjna wciągana w głąb doliny. Na Islandii pierwszy dzień zimy według starego kalendarza wypada w sobotę między 21 a 27 października
  11. listopadNajbardziej mokry miesiąc. Zorze. Doliny schodzą w cień. Jarzębina czerwienieje
  12. grudzieńPrzesilenie 21 grudnia. Jemiołuszki, droździki i kosy przy jarzębinie
Rok nad Súgandafjörður, miesiąc po miesiącu.
Ile jest światła, 15. dnia każdego miesiąca.
miesiącdługość dniasłońce w południe
styczeń4 h 30 min2,8°
luty8 h 17 min11,3°
marzec11 h 40 min21,9°
kwiecień15 h 24 min33,7°
maj19 h 15 min42,8°
czerwiecsłońce nie zachodzi47,2°
lipiec21 h 04 min45,3°
sierpień16 h 54 min37,8°
wrzesień13 h 09 min26,8°
październik9 h 37 min15,2°
listopad5 h 51 min5,3°
grudzień2 h 49 min0,6°

Liczby są policzone dla 66,1283 N 23,5397 W i dotyczą horyzontu płaskiego. Wartość dla 21 grudnia w sekcji o niebie jest krótsza, bo dotyczy najkrótszego dnia, a nie połowy miesiąca. W samym fiordzie góry zabierają swoje, o czym w ostatniej sekcji.

Co rośnie na gołej skale

Drobne białe kwiaty na cienkich czerwonawych łodygach, wyrastające z jasnozielonej poduchy mchu na ciemnym tle
Fot. Szymon Sulima.

Zbocze nad wsią przez większość roku wygląda na goły kamień. Nie jest goły. Jest na wcześniejszym etapie tego samego procesu, który kilkanaście metrów dalej skończył się trawą.

Kolejność jest zawsze ta sama: woda, glony, grzyby tworzące porosty, mchy, i dopiero na końcu rośliny naczyniowe. Porost przyrasta kilka milimetrów na rok. To, na co patrzysz, jest starsze od wsi.

Roślin naczyniowych rośnie dziko na Islandii około 490, razem z tymi, które ktoś przywiózł i które się zadomowiły. Rodzimy nagonasienny jest jeden: jałowiec, i to taki, który kładzie się po ziemi. Tyle ta wyspa ma drzew z własnego nadania.

Siedem, które sfotografowaliśmy w tym fiordzie

Po żaden z nich nie trzeba jechać. Wystarczy wyjść z wioski w stronę Vatnadalur i patrzeć pod nogi.

Najpierw mokro. Tam, gdzie mech ugina się pod butem i woda wychodzi spod podeszwy, rośnie tłustosz pospolity, po islandzku lyfjagras, Pinguicula vulgaris, jedna z dwóch mięsożernych roślin tej wyspy. Ma osobną sekcję niżej, bo jego nazwa jest całą opowieścią. Na razie tyle: stoisz w jego siedlisku dokładnie wtedy, kiedy kucasz, żeby zrobić mu zdjęcie.

Białe kwiaty o żółtych środkach w trawie, tło rozmyte
Fot. Szymon Sulima.

Kilkadziesiąt kroków wyżej jest sucho. Na rumoszu i na gołej skale kwitnie dębik ośmiopłatkowy, holtasóley, Dryas octopetala, kwiat narodowy Islandii od 2004 roku. Kwitnie w maju i czerwcu, ale ciekawszy bywa po przekwitnięciu, kiedy zamienia się w puszyste owocostany. Jego liść nazywa się rjúpnalauf, liść pardwy, i to nie jest poetyckie: pardwa naprawdę się nim żywi. Sięga do 1000 m, a na Kirkjufjall zanotowano go na 1200.

I od razu jedno słowo, którego tu nie używamy. Takie miejsce nazywa się w książkach wrzosowiskiem, ale wrzosu trafia się tutaj niewiele. To jest sucha, niska murawa z rumoszem, i lepiej ją tak nazywać, bo tak wygląda pod butem.

Różowe kuliste główki kwiatów na cienkich szypułkach wśród traw, tło jasne i rozmyte
Fot. Szymon Sulima.

Zejdź niżej, w stronę wody. Na skalnych wychodniach nad brzegiem, tam gdzie zasolenie zabija wszystko inne, siedzą różowe główki na cienkich szypułkach: zawciąg, geldingahnappur, Armeria maritima, 10 do 30 cm. Kwitnie od maja do lipca i trzyma glebę, której tam prawie nie ma.

Przy strumieniu, od poziomu morza po 1000 m, trzyma brzeg skalnica gwiazdkowata, stjörnusteinbrjótur, Saxifraga stellaris. Znosi glebę na tyle kwaśną, że niewiele innego ją znosi.

Gęsta kępa kremowobiałych kwiatów o żółtych środkach na tle ciemnej skały i mchu
Fot. Szymon Sulima.

A w pęknięciu kamienia siedzi skalnica darniowa, toppasteinbrjótur, Saxifraga rosacea. Nazwa rodzajowa znaczy „łamiąca skałę”, od saxum i frangere, i przez kilkadziesiąt lat roślina robi dokładnie to.

Storczyki, których nikt się tu nie spodziewa

Pojedynczy kłos storczyka o zielonkawożółtych kwiatach z rdzawym brzegiem, nad szerokim liściem, tło ciemne
Fot. Szymon Sulima.

Na Islandii rosną storczyki. Pięć gatunków, i to nie jest ciekawostka z południa wyspy, bo jeden z nich stoi w trawie nad tą wsią.

Nazywa się barnarót, Dactylorhiza viridis. Mierzy od 5 do 25 cm i niesie w kłosie do pięćdziesięciu kwiatów, każdy wielkości ziarna grochu, zielonawy z rdzawym brzegiem. Kwitnie od maja do sierpnia, a najpełniej w czerwcu i lipcu. Nie zobaczysz go z drogi ani nawet z dwóch kroków. Zobaczysz go dopiero wtedy, gdy przestaniesz patrzeć na góry.

Druga strona fiordu, i to, co z niej wynika

Zbocze naprzeciwko wsi jest porośnięte brzeziną, a przy Bær stoi małe nasadzenie. Z tej strony fiordu wygląda to jak ciemniejsza plama na stoku i łatwo przejść obok tego wzrokiem, bo nikt nie przyjeżdża na Islandię patrzeć na las.

Białe dzwonkowate kwiaty zwieszone na czerwonawej łodydze, dookoła trawa
Fot. Szymon Sulima.

Las zmienia to, co pod nim rośnie. Gruszyczka mniejsza, klukkublóm, Pyrola minor, kwitnie od czerwca do sierpnia białymi dzwonkami na czerwonawej łodydze i żyje w mikoryzie, czyli w spółce z grzybem w ziemi. Rośnie tam, gdzie ten grzyb już jest. Dlatego szuka się jej w miejscach cienistych i wilgotnych, a nie na suchym rumoszu.

Co jeszcze zobaczysz tu latem

  • Macierzanka wczesna, tymianek arktyczny, blóðberg, Thymus praecox subsp. arcticus: suche skaliste zbocza do 1070 m, kwitnie w lipcu, do dziś przyprawa do jagnięciny i herbata
  • Lepnica bezłodygowa, lambagras, Silene acaulis: poduchy 5 do 15 cm, które tworzą własny mikroklimat, cieplejszy niż powietrze wokół
  • Różeniec górski, burnirót, Rhodiola rosea: niskie maty sukulentów na ubogiej skale, odpowiedź na zimno i wiatr
  • Babka nadmorska, kattartunga, Plantago maritima: linia brzegowa i ujścia rzek, młode liście jadane
  • Arcydzięgiel litwor, ætihvönn, Angelica archangelica: roślina o najdłuższej udokumentowanej historii użytkowej na wyspie
  • Rukwiel arktyczna, fjörukál, Cakile arctica: roślina samej linii brzegowej, tam gdzie nic innego nie rośnie

Roślina, która nie jest tym, czym się wydaje

Łubin, lúpína, Lupinus nootkatensis, do 1,5 m, nie jest stąd. Sprowadzono go, żeby wiązał azot i trzymał glebę, i robi to skutecznie. Część środowisk uznaje go dziś za inwazyjny, bo to samo wiązanie azotu zmienia siedlisko, w którym tutejsze rośliny radziły sobie przy azocie ubogim. Roślina sprowadzona po to, żeby pomóc, przeszkadza dokładnie tym, co miała robić.

Co można zebrać i kiedy

Druga połowa sierpnia, zbocze nad wsią, palce na fioletowo. Jagody są jedyną rzeczą w tym rozdziale, którą można zabrać ze sobą, więc traktujemy je poważniej niż resztę.

Jeśli zbierzesz cokolwiek, będzie to bażyna. Zimozielona krzewinka po kolana, owoce czarne i wodniste, 5 do 6 mm, najpospolitsza jagoda wyspy. Je się ją surową, robi dżem, sok i nalewkę, a dawniej barwiono nią tkaniny.

Czernicę trzeba wypatrzyć: kanciasta łodyga, ząbkowany brzeg liścia. Uchodzi za najsmaczniejszą i lubi miejsca, gdzie zimą leży dużo śniegu, więc Fiordy Zachodnie są po jej stronie, a suche południe i wnętrze wyspy przeciwko niej. To jeden z niewielu przypadków, kiedy nasza pogoda jest czyjąś zaletą.

Jarzębina nie robi tu lasów. Rośnie pojedynczo, na stromiznach i skalnych półkach. Surowych owoców nie wolno jeść z powodu kwasu parasorbinowego; trzeba je zamrozić albo sparzyć. Zimą drzewo zamienia się w stołówkę dla jemiołuszek, droździków i kosów, a one w zamian roznoszą nasiona. Wzajemność w czystej postaci.

Jałowiec był tu przed ludźmi i przetrwał jako niski krzew rozesłany po ziemi. Jest jedynym rodzimym nagonasiennym Islandii, a jego szyszkojagody dojrzewają dwa lata.

Dzikie owoce nad Súgandafjörður.
gatunekpo islandzkukiedypo czym poznasz
bażyna czarnakrækibersierpień i wrzesieńZimozielona krzewinka po kolana, jagody 5 do 6 mm, czarne i wodniste. Najpospolitsza jagoda wyspy
borówka czarna, czernicaaðalbláberkoniec lipca i sierpieńKanciasta łodyga, ząbkowany brzeg liścia. Uchodzi za najsmaczniejszą
borówka bagienna, łochyniabláberkoniec lipca i sierpieńLiść gładki, łodyga obła. Owoc większy i bledszy, sok bezbarwny
malina kamionkahrútaberdruga połowa lataKilka dużych czerwonych pestkowców zamiast zwartego owocu. Nie do pomylenia
dereń szwedzkiskollaberpóźne latoCzerwone jagody, jadalne, ale mdłe i mączyste. Zostawia się je ptakom
borówka brusznicarauðber, týtuberpóźne latoRzadkie znalezisko na Islandii. Warte odnotowania, nie warte planowania
jarzębinareynirod jesieni przez zimęSurowe owoce są niejadalne. Trzeba je zamrozić albo poddać obróbce cieplnej
jałowiec pospolityeinirszyszkojagody dojrzewają 2 lataNiski, rozesłany krzew. Szyszkojagody są przyprawą

Grzyby

Sezon otwiera się gdzieś między końcem czerwca a końcem lipca, i ten rozrzut jest treścią, a nie usterką: w 2025 ogłosiliśmy go 25 czerwca, w 2024 dopiero 21 lipca. Miesiąc różnicy w tym samym miejscu.

Najczęściej trafisz na koźlarza, kúalubbi, Leccinum, i będzie to jeden z kilku gatunków, które tu rosną. Wysoki, prosty trzon w ciemne łuski, kapelusz od jasnego po brunatny, pory zamiast blaszek. Dobry do suszenia i trudny do pomylenia z czymkolwiek groźnym.

Grzyb o brązowym kapeluszu i żółtych porach, widziany od dołu w wysokiej trawie
Fot. Szymon Sulima.

Drugi jest podgrzybek, lyngflosi, Xerocomus subtomentosus: aksamitny oliwkowobrązowy kapelusz, żółtawe pory, które nie sinieją.

A po drugiej stronie fiordu, w brzezinie, stoi czasem muchomor czerwony, berserkjasveppur, Amanita muscaria. To nie przypadek, że tam, a nie na naszym zboczu: muchomor żyje w mikoryzie z brzozą, więc idzie tam, gdzie brzoza. Jest trujący i nie zbiera się go. Zdjęcie, owszem.

Rośliny, których tu używano

Na mokrym zboczu tuż nad wsią rośnie roślina wielkości dłoni, o liściach lepkich w dotyku. Ta lepkość nie jest przypadkiem, a nazwa, którą jej tutaj dano, też nie. O tym jest ta sekcja: o roślinach, które komuś tutaj do czegoś służyły.

Piszemy o tym, do czego ich używano i co jest o nich udokumentowane. Nie piszemy, na co pomagają. Różnica między „tak robiono” a „to działa” jest różnicą między historią a obietnicą, a przewodnik ma prawo do pierwszego i nie ma prawa do drugiego.

Roślina, której nazwa jest całą historią

Po islandzku nazywa się lyfjagras, dosłownie „zioło lecznicze”. To jedyna roślina w tym rozdziale, której samo imię jest świadectwem tego, jak ją traktowano. Po polsku tłustosz pospolity, Pinguicula vulgaris: od 5 do 10 cm, ciemnofioletowy kwiat z ostrogą w czerwcu, mokre mszyste podłoże, pospolity w całym kraju od nizin do 800 m, najwyżej znaleziony na 930 m.

I druga rzecz, której nazwa nie zdradza. Jest jedną z dwóch mięsożernych roślin Islandii: owad przykleja się do śluzu na górnej stronie liścia, roślina go rozkłada i z niego żyje.

Jest też druga islandzka nazwa, hleypigras, i ona mówi o zastosowaniu, które z lecznictwem nie ma nic wspólnego: enzymem z liści ścinano mleko na skyr. Roślina, która trawi owady, trawi też białko mleka. To samo narzędzie, dwa zastosowania, i tylko jedno z nich trafiło do nazwy, którą zna cała wyspa.

Jedyna roślina stąd z europejską dokumentacją

Fjallagrös nie jest rośliną. Jest porostem, czyli grzybem i glonem żyjącymi jako jeden organizm, i przyrasta kilka milimetrów rocznie. Po polsku płucnica islandzka, Cetraria islandica. Zbierano ją i gotowano, trafiała do zupy i do chleba, a ponieważ nie znosi zanieczyszczonego powietrza, sama jej obecność jest pomiarem.

Jest też jedynym gatunkiem z tego rozdziału, który ma ocenę europejskiego regulatora, i warto podać ją dokładnie, bo prawie nikt tego nie robi. Komitet do spraw roślinnych produktów leczniczych Europejskiej Agencji Leków uznał dwa zastosowania tradycyjne, oba doustne: łagodzenie podrażnień jamy ustnej i gardła wraz z towarzyszącym suchym kaszlem, oraz przejściową utratę apetytu.

Ważniejsze jest to, czego nie uznał:

  • nie uznał ugruntowanego zastosowania medycznego. W raporcie stoi wprost, że żadne z danych nie spełniają wymogów wykazania ugruntowanego zastosowania o uznanej skuteczności. „Tradycyjne” znaczy tu: stosowano to na tyle długo, żeby dopuścić; nie znaczy: wykazano, że działa
  • nie zalecił stosowania na skórę. Odnotowano przypadki kontaktowego zapalenia skóry u osób uczulonych na porosty
  • nie miał danych o genotoksyczności. Brak opublikowanych badań i właśnie ten brak zdecydował, że gatunek nie trafił na listę wspólnotową

Przyprawa, która została przyprawą

Blóðberg kwitnie w lipcu na suchych skalistych zboczach, do 1070 m. Macierzanka wczesna, tymianek arktyczny, Thymus praecox subsp. arcticus. I to jedyna roślina w tej sekcji, której nie trzeba opisywać w czasie przeszłym: do dziś idzie do jagnięciny i do herbaty. Nie historia, tylko kuchnia.

Arcydzięgiel ma najdłuższą udokumentowaną historię użytkową ze wszystkich roślin wyspy. Ætihvönn, Angelica archangelica. Jedzono łodygi i korzeń, wożono go na eksport, a prawo do zbioru bywało przedmiotem sporu. Dziś jest głównie rośliną, obok której się przechodzi.

Jedna rzecz, która jest ostrzeżeniem, a nie poradą

Jarzębina, reynir, Sorbus aucuparia: surowe owoce są niejadalne z powodu kwasu parasorbinowego i trzeba je zamrozić albo poddać obróbce cieplnej. To nie jest twierdzenie o zdrowiu, tylko o tym, co się stanie, jeśli zjesz garść prosto z drzewa.

Czego w tej sekcji nie ma i nie będzie

  • ani jednego zdania o tym, na co dana roślina pomaga
  • dawkowania, przepisów na napary i zaleceń ilościowych
  • słów „oczyszcza”, „wzmacnia”, „wspomaga odporność”
  • badań laboratoryjnych podawanych jako dowód działania u człowieka

Kto przylatuje, kto zostaje

Zacznij od kruka, hrafn, Corvus corax, bo tłumaczy tę wieś lepiej niż krajobraz. 22 lutego 2026 naliczyliśmy ich około trzydziestu w samej zabudowie. Nie siedziały na skałach. Siedziały tam, gdzie jest jedzenie, czyli przy odpadach z przetwórni. To nie jest ptak z sagi. To ptak, który znalazł sobie miejsce w gospodarce.

Zimą towarzyszy mu śnieguła, snjótittlingur, Plectrophenax nivalis, niemal cała biała z czarnymi skrzydłami, 15 do 18 cm. Wiosną odlatuje w miejsca trudniej dostępne, a młode wyprowadza w mrozie sięgającym minus trzydziestu stopni.

Pardwa robi coś jeszcze trudniejszego: zmienia upierzenie trzy razy w roku i czasem nie nadąża. 13 kwietnia widzieliśmy ją białą na zboczu, z którego śnieg już zszedł. Źródło mówi, że samce potrafią zostać białe do końca maja, więc ta obserwacja zgadza się co do dnia. Rjúpa, Lagopus muta, na islandzkiej czerwonej liście ma status bliski zagrożenia.

Jezioro

Stóravatn leży 146 m nad poziomem morza i ma około 1,7 km w przekątnej. Źródło rzeki Vatnadalsá bije jakieś dwadzieścia metrów od brzegu, tak schowane w terenie, że można je minąć o kilka metrów i nie zauważyć. Gniazdują tu dwa gatunki i oba co roku.

Pierwszy to łabędź krzykliwy, álft, Cygnus cygnus, na drugim końcu wody, wraca około 1 marca. Drugi jest powodem, dla którego to jezioro w ogóle warto opisywać.

Gniazduje wyłącznie w trzech miejscach na świecie: w Ameryce Północnej, na Grenlandii i na Islandii. W Europie znaczy to: tutaj. Nur lodowiec, himbrimi, Gavia immer. Islandzka populacja liczy od 200 do 300 par, znanych terytoriów i miejsc lęgowych jest około pięciuset, a na czerwonej liście ptak ma status narażony, bo dorosłych osobników jest w kraju mniej niż tysiąc. W 2000 roku przeniesiono go z kategorii wyższej, czyli sytuacja się poprawiła, ale nie na tyle, żeby przestać liczyć.

I tu jest rzecz, która czyni nasze jezioro ciekawym. Náttúrufræðistofnun wymienia główne obszary lęgowe nura na Islandii: Mýrar, wrzosowiska nad Dalir, Húnavatnssýsla, Borgarfjörður, Skagi, Norður-Slétta, okolice Mývatn i Veiðivötn. Fiordów Zachodnich na tej liście nie ma. To nie znaczy, że nura tu nie ma. Jest i gnieździ się na Stóravatn co roku. To obserwacja z tego fiordu, powtórzona przez lata, a nie wniosek z mapy. Znaczy tyle, że para na Stóravatn siedzi poza obszarami opisywanymi jako jej ostoje, i właśnie dlatego warto ją liczyć.

Zobacz go raz, a zrozumiesz, dlaczego nie odlatuje. Nur jest zbudowany do nurkowania i płaci za to na lądzie: nogi ma osadzone tak daleko z tyłu, że chodzi z trudem, a do startu potrzebuje długiego rozbiegu po wodzie. Z lądu nie wystartuje w ogóle. Jezioro nie jest dla niego miejscem odpoczynku, tylko całym światem na czas lęgu. Młode pierwsze dni spędzają na grzbietach rodziców.

Najlepszy czas to wrzesień, kiedy młode są już samodzielne, a ptaki trzymają się otwartej wody. Zimą nury schodzą nad morze i widuje się je przy wybrzeżu.

Jak się zachować

To jest gatunek narażony, gnieżdżący się przy samej wodzie. Obserwuj z brzegu i z dystansu, nie podchodź do gniazda i nie wchodź między ptaki a wodę. Jedno spłoszenie w złym momencie kosztuje lęg.

Dwaj posłańcy wiosny i jedna liczba

Wiosnę zapowiadają dwa ptaki: ostrygojad, tjaldur, Haematopus ostralegus, i siewka złota, heiðlóa, Pluvialis apricaria. Oba widujemy tutaj, a siewkę słychać, zanim się ją zobaczy.

Z siewką wiąże się najciekawsza liczba w tym rozdziale, i nie jest to liczba o ptaku. W latach 1798 do 1839 zapisywano jej przylot średnio na 19 kwietnia. W 2026 usłyszano ją 7 marca. Sześć tygodni w dwieście lat, udokumentowane w tabelach, a nie odczute. Ktoś dwieście lat temu zapisywał dzień, w którym pierwszy raz usłyszał tego ptaka, i dzięki temu dziś wiemy, o ile wcześniej przychodzi wiosna.

Reszta przylotów idzie w tę samą stronę. Rybitwa popielata, kría, Sterna paradisaea, przylatuje około 21 kwietnia, a w 2026 już 8 kwietnia. Kulik mniejszy, spói, Numenius phaeopus, około 17 kwietnia, a w latach 2024 do 2026 już po 9 kwietnia. Gęś krótkodzioba, heiðagæs, Anser brachyrhynchus, przesunęła się z początku kwietnia na połowę marca. Te trzy gatunki, razem z łabędziem krzykliwym, wykazują statystycznie istotny trend wcześniejszego przylotu. Gęgawa, grágæs, Anser anser, przelatuje i zwykle tylko odpoczywa.

Klify: trzy gatunki, nie cztery

Na Göltur i Sauðanes gnieżdżą się mewa trójpalczasta, rita, Rissa tridactyla, fulmar zwyczajny, fýll, Fulmarus glacialis, i edredon, æður, Somateria mollissima, ten ostatni raczej przy wodzie niż na samej ścianie. Czwartego nie będzie.

Maskonur jest pierwszym ptakiem, którego każdy spodziewa się na islandzkim klifie, i właśnie dlatego trzeba powiedzieć wprost: na tych dwóch klifach go nie widujemy. Przewodnik, który obiecuje maskonura tam, gdzie go nie ma, psuje sobie cały rozdział jednym słowem.

Kolonia, która się przeniosła

Rybitwa gniazduje nie tylko na wybrzeżu, ale i w zabudowie. Kolonia z końca wioski przeniosła się po tym, jak w pobliżu zainstalowano urządzenie dźwiękowe odstraszające ptaki.

Tej obserwacji nie ma w żadnym przewodniku ani w żadnym źródle instytucjonalnym: jedno urządzenie przesunęło kolonię w obrębie wsi. Podajemy ją bez oceny i bez wskazywania, do kogo urządzenie należy. Rybitwa popielata przylatuje tu z drugiego końca świata, a odstraszacz działa na wszystko, co lata, nie tylko na to, co miał odstraszyć.

Ptaki dolin

W dolinach Fiordów Zachodnich, w zaroślach i na wilgotnych łąkach, najliczniejszy jest droździk, zaraz za nim świergotek łąkowy, þúfutittlingur, Anthus pratensis, i kszyk, hrossagaukur, Gallinago gallinago. Przy brzegu i w miejscach podmokłych liczny jest krwawodziób, stelkur, Tringa totanus. Na otwartej, niskiej murawie zostają głównie siewki i świergotki.

Islandzka nazwa kszyka składa się ze słów „koń” i „kukułka”. Bierze się od dźwięku, który ptak wydaje w locie tokowym, a to nie jest głos: to drganie piór ogona, i brzmi jak dalekie rżenie. Usłyszysz je, zanim zobaczysz ptaka.

Zima należy do jarzębiny

Kiedy wszystko inne jest szare, czerwone jest jedno drzewo, i przy nim zbierają się cztery ptaki. Jemiołuszka, silkitoppi, Bombycilla garrulus, czubata i o dzwoniącym głosie. Droździk, skógarþröstur, Turdus iliacus. Kwiczoł, gráþröstur, Turdus pilaris. I kos, svartþröstur, Turdus merula, czarny jak lawa, z dziobem jak zimowe słońce.

Lis, foka i to, czego nie obiecujemy

Po drodze do Stóravatn widujemy go często i za każdym razem ucieka, zaskoczony, że spotkał człowieka. Lis polarny, melrakki albo tófa, Vulpes lagopus, jest jedynym rodzimym ssakiem lądowym Islandii.

Na Hornstrandir, kilkadziesiąt kilometrów stąd, lisy podchodzą do ludzi z ciekawości. Tam gatunek jest pod ochroną od 1995 roku. Ta różnica mówi więcej o ludziach niż o lisach.

I jeszcze jedno, wbrew wyobrażeniu. Lis polarny w wyobraźni jest biały, a na zdjęciach z prospektów bywa rudy. Tutaj nie jest ani taki, ani taki. Te, które widujemy po drodze do Stóravatn, są brunatne, i zgadza się to ze źródłem: na wybrzeżu brunatnych jest do 80 procent. Rudego lisa na Islandii nie ma w ogóle, bo lis rudy tu nie występuje.

Największe zagęszczenie fok pospolitych w całym kraju jest właśnie tutaj, na północnym zachodzie. Landselur, Phoca vitulina. I jednocześnie ich populacja spadła o 69 procent między 1980 a 2018 rokiem, a gatunek jest zagrożony na islandzkiej czerwonej liście. Obie te rzeczy są prawdziwe naraz. Foki przypływają do miejsc wylegu w kwietniu i maju, a młode karmią przez około cztery tygodnie.

Zobaczysz je z drogi wzdłuż fiordu. Ciemna, okrągła głowa kilkanaście metrów od brzegu, nieruchoma, obrócona w twoją stronę. Foka przygląda się ludziom dłużej, niż ludzie zwykle przyglądają się jej, i zwykle to człowiek pierwszy odwraca wzrok.

W sierpniu 2025 widzieliśmy cztery humbaki koło Bolungarvík. Humbak dorasta do 16 m i 30 ton, a jego śpiew potrafi trwać dwadzieścia minut i nieść się na wiele mil. W wodach Fiordów Zachodnich bywają też płetwal karłowaty, orka i sporadycznie płetwal błękitny. To była jedna obserwacja w ciągu dwóch lat i tak ją podajemy. Nie obiecujemy wieloryba.

Czego tu nie ma: węży, płazów i zwierzęcia, które byłoby dla ciebie groźne. Jedyne, co gryzie, to muchówki w dolinie w lipcu.

Światło, zorza i pogoda

Od 11 czerwca do 2 lipca słońce tu nie zachodzi, dwadzieścia dwie doby. A 21 grudnia dzień trwa 2 h 36 min i w południe słońce stoi stopień nad horyzontem.

I zaraz uczciwe zastrzeżenie, bo prawdziwego słońca o północy tu nie ma. Suðureyri leży na 66°08' N, około 48 km poniżej koła podbiegunowego. To, co widać w czerwcu, załatwiają refrakcja i średnica tarczy. Tyle jest w tym prawdy, wbrew temu, co obiecują niektóre oferty.

Sprzeczność, która jest sednem tego miejsca

Teraz wróćmy do lutego, od którego ten rozdział się zaczął.

Obliczenie mówi, że w grudniu słońce jest w Suðureyri nad horyzontem przez cały miesiąc. Mieszkańcy świętują jego powrót dopiero w lutym. W Ísafjörður, w tym samym regionie, sólardagurinn obchodzi się 25 stycznia.

Prawie miesiąc różnicy między dwiema wsiami nad tym samym fiordem bierze się stąd, że tutaj góry są wyższe i bliżej. Horyzont matematyczny to nie jest horyzont, który widzisz z Suðureyri. I to jest jedyna rzecz, którą naprawdę warto wiedzieć o świetle w tej wsi.

Zorza

Okno ciemnych nocy trwa od 25 sierpnia do 19 kwietnia, a noc astronomiczna od 11 września do 2 kwietnia. Najwcześniejszą zorzę zanotowaliśmy 10 września. Pełnia księżyca potrafi ją przyćmić do niewidoczności, więc kalendarz księżycowy jest tu równie ważny jak prognoza aktywności słonecznej.

Pogoda

Najzimniejszym miesiącem jest marzec, nie styczeń. Najsuchszym maj, najbardziej mokrym listopad, a różnica między nimi jest prawie czterokrotna. To jest argument za majem i czerwcem, jeśli planujesz chodzić. Liczby są średnimi z lat 1961 do 1989 dla stacji Veðurstofa Íslands nr 248 Suðureyri.

Dwa zjawiska warto znać, bo tutaj zdarzają się częściej niż gdzie indziej. Roll cloud, czyli poziomy wał chmury przypominający leżący cylinder, powstaje, gdy wilgotne powietrze znad oceanu jest wypychane w górę po stokach; jego gładki, falisty kształt zdradza stabilną warstwę atmosfery. I mgła adwekcyjna, gdy ciepłe wilgotne powietrze morskie wchodzi nad chłodniejszy ląd, a wąskie doliny fiordu działają jak kanały wciągające ją w głąb.

Jedna rzecz, którą prawie wszystkie przewodniki mają dziś źle

Przez lata powtarzano, że Islandia jest jednym z nielicznych miejsc na świecie bez komarów. W październiku 2025 znaleziono tu pierwsze, gatunek Culiseta annulata, trzy osobniki. Trzy osobniki to jeszcze nie populacja i nie znaczy to, że komary są w tym fiordzie. To, co gryzie latem w Vatnadalur, to muchówki, i bywają uciążliwe.

Szczegóły o wietrze, przejezdności dróg i tym, co sprawdzić przed wyjściem, są w rozdziale pierwszym.

Trasy piesze · w przygotowaniu

Spis treści