Skáli Hallvarðs Súganda

W Botn, w głębi Súgandafjörður, stoi dom z darni i kamienia, którego nikt nie odkopał. Postawili go mieszkańcy fiordu, od 2019 roku, ścianę po ścianie, z darni z Botnsdalur i z drewna przywiezionego z dwóch stron kraju. Nazwali go imieniem Hallvarðura súgandiego, którego Landnámabók wiąże z zasiedleniem tej doliny. To nie jest jego dom. To jest dom o nim.

Skáli, czyli długi dom mieszkalny z okresu zasiedlenia Islandii, jest tu współczesną rekonstrukcją. Nie odnaleziono w Botn siedziby Hallvarðura ani nie odtworzono budynku, który stałby dokładnie w tym miejscu. Wzorem były badania archeologiczne w Grélutóftir koło Hrafnseyri, a nazwa upamiętnia postać, którą średniowieczne źródła łączą z zasiedleniem Súgandafjörður.

Co źródła mówią o Hallvarðurze

Hallvarður súgandi pojawia się w dwóch średniowiecznych źródłach. W rozdziale 50 Landnámabók zapisano, że walczył przeciw królowi Haraldowi w Hafrsfjörður, następnie przybył na Islandię, zajął Súgandafjörður i Skálavík aż do Stigar oraz tam zamieszkał. Pierwsze rozdziały Grettis saga wymieniają go wśród towarzyszy Önundura, Bálkiego i Ormura. Opisują ich wyprawy, a później drogę Hallvarðura i Bálkiego na Islandię.

Są to ważne przekazy, ale nie relacje spisane w czasie zasiedlenia Islandii. Badania nad Landnámabók pokazują, że zachowane wersje powstały kilka stuleci później i były redagowane na przełomie XIII i XIV wieku. Najuczciwiej powiedzieć więc, że według Landnámabók Hallvarður był osadnikiem w Súgandafjörður. Nie każdy szczegół tej historii znajduje niezależne potwierdzenie w archeologii.

Jeszcze ostrożniej trzeba mówić o Botn jako dokładnym miejscu jego gospodarstwa. Archiwum nazw miejscowych Instytutu Árniego Magnússona odnotowuje lokalny przekaz, według którego Hallvarður miał tutaj mieszkać. Jednocześnie zaznacza, że jest to zbyt słaba podstawa do pewnego wniosku. Nazwa dzisiejszego domu nawiązuje więc do pamięci fiordu, a nie do odkrycia siedziby konkretnej osoby.

Archeologia jako punkt wyjścia

Budynek wzorowano na Grélutóftir, stanowisku przy ujściu Hrafnseyrará w Arnarfjörður. W latach 1977–1978 badania prowadziło tam Þjóðminjasafn Íslands pod kierunkiem archeologa Guðmundura Ólafssona. Archeolodzy odsłonili niewielki skáli z dobudówką, dwa budynki zagłębione w ziemi oraz pozostałości obiektów związanych z obróbką żelaza i pracą kuźni. Sam skáli miał 14 metrów długości i 5 metrów szerokości.

Na tej podstawie pracownia architektoniczna Argos przygotowała dla Botn tilgátuhús, czyli rekonstrukcję interpretacyjną opartą na danych archeologicznych i koniecznych decyzjach projektowych. Guðmundur Ólafsson był konsultantem projektu. Lokalne relacje z budowy podają, że wnętrze nowego skáli ma prawie 15 metrów długości. Nie oznacza to jednak, że oba budynki mają identyczne wymiary i rozwiązania.

Budowa jako wspólna praca

Fornminjafélag Súgandafjarðar zaczęło budowę latem 2019 roku. Sam projekt przygotowywano wcześniej, ale dopiero wtedy ruszyły prace w terenie. Budowali etapami: najpierw ściany z darni i kamienia, potem drewnianą konstrukcję i dach, na końcu wnętrze. Plan wnętrza obejmował między innymi miejsca do spania oraz langeldur, czyli długie palenisko.

Materiały pochodzą z kilku części regionu i kraju. Helga Guðný Kristjánsdóttir i Björn Birkisson z Botn przekazali darń z Botnsdalur. Późniejsze sprawozdanie z prac wymienia drewno z Tunguskógur koło Ísafjörður oraz drewno wyrzucone przez morze w Hraun na Skagi. Projekt zakładał również wymianę gruntu pod budynkiem, aby mróz nie uszkadzał ścian. Było to praktyczne odstępstwo od odtwarzanej konstrukcji.

Od początku liczył się nie tylko efekt, lecz także sposób pracy. W sierpniu 2019 roku Kristín Auður Kelddal Elíasdóttir prowadziła warsztat poświęcony pozyskiwaniu i układaniu darni oraz budowie z kamienia. Przy kolejnym etapie Valdimar Elíasson prowadził szkolenie dotyczące drewnianej konstrukcji i dachu, a Sighvatur Dýri pomagał w zdobyciu odpowiedniego drewna. Eyþór Eðvarðsson, przewodniczący Fornminjafélag Súgandafjarðar i osoba kontaktowa projektu, przez kolejne lata opowiadał publicznie o postępach budowy.

W tym sposobie działania kryje się najważniejsza idea skáli. Wiedza archeologiczna nie została zamknięta w raporcie ani na tablicy informacyjnej. Stała się punktem wyjścia do poznawania materiałów, dawnych metod budowania i wspólnej pracy. Dom przypomina o okresie zasiedlenia Islandii, ale opowiada również o współczesnej społeczności, która postanowiła stworzyć miejsce dla lokalnej historii.

Otwarcie podczas Act Alone

Publiczne otwarcie odbyło się 10 sierpnia 2024 roku podczas Vestfirski fornminjadagurinn, zachodniofiordzkiego dnia zabytków, który był częścią jubileuszowej, dwudziestej edycji Act Alone. Eyþór opowiadał o Hallvarðurze i powstawaniu domu. W programie znalazły się również wystąpienia archeologów oraz historie związane z zabytkami Fiordów Zachodnich. Według relacji jednej z uczestniczek nie wszyscy zmieścili się w środku, dlatego część publiczności słuchała przed wejściem.

Z tego dnia zacząłem od dwóch portretów. Przy takim tłumie trudno było uchwycić kogoś samego w kadrze, a portret jest mi bliższy niż fotografia reportażowa. Pozostałe zdjęcia i szersza opowieść musiały poczekać. Ten powrót do materiału przypomina, że historia nie dotyczy wyłącznie przeszłości. Tworzy się także wtedy, gdy ludzie wspólnie budują miejsce, spotykają się w nim i przekazują dalej swoją wiedzę.

Spotkanie 8 sierpnia 2026

Oficjalny program Act Alone 2026 zapowiadał Vestfirski fornminjadagurinn w sobotę 8 sierpnia od 9:01 do 12:01. Godziny były zapisane w programie dokładnie tak i nie były pomyłką: festiwal podaje pory przesunięte o minutę. Jako miejsce program podawał skrót SH. Festiwal nie opublikował ani jego rozwinięcia, ani nazwisk prelegentów i tematów tegorocznych wystąpień. Wstęp na wszystkie wydarzenia Act Alone był bezpłatny.

Plan wizyty

Botn leży w głębi Súgandafjörður. Z Suðureyri prowadzi tam droga wzdłuż brzegu fiordu. Skáli stoi w otwartym terenie, więc na sierpniowy poranek trzeba się ubrać jak na wyjście w góry, a nie jak do muzeum.

Wstęp na wydarzenia Act Alone był bezpłatny. Oficjalny program nie podawał informacji o zapisach ani języku wystąpień.

Odwiedzając skáli poza wydarzeniami, trzeba pamiętać, że miejsce powstało dzięki pracy i zaufaniu lokalnej społeczności. Zasady spisane w 2024 roku mówią, żeby zostawić je w takim stanie, w jakim się je zastało, niczego nie zostawiać i nie rozpalać ognia. Trzeba też zwrócić uwagę na aktualne oznaczenia na miejscu.

Act Alone, strona organizatora

Od redakcji: na stronie Sheep Trail Adventures będzie stopniowo pojawiać się więcej opowieści, fotografii i wiadomości związanych z Súgandafjörður. Część tych materiałów powstała wcześniej w terenie, w mediach społecznościowych oraz podczas współpracy z Iceland News Polska. Wracamy do nich, ponownie sprawdzamy źródła i rozwijamy je w dłuższe historie o miejscach oraz ludziach fiordu. Ta jest pierwsza.