Skáli Hallvarðs Súganda

Í Botni, innst í Súgandafirði, stendur hús úr torfi og grjóti. Það fannst ekki í fornleifauppgreftri. Íbúar fjarðarins hófu að reisa það árið 2019, vegg fyrir vegg, með torfi úr Botnsdal og timbri sem kom úr tveimur landshlutum. Þeir nefndu það eftir Hallvarði súganda, sem Landnámabók tengir við landnám í þessum dal. Þetta er ekki húsið hans. Þetta er hús um hann.

Skáli er langt íbúðarhús frá landnámsöld. Húsið í Botni er endurgerð frá okkar tímum. Ekki hafa fundist leifar af bústað Hallvarðs í Botni og húsið er ekki endurgerð byggingar sem vitað er að hafi staðið á nákvæmlega þessum stað. Hönnunin byggir á fornleifarannsóknum á Grélutóftum við Hrafnseyri, en nafnið heiðrar minningu manns sem miðaldaheimildir tengja við landnám í Súgandafirði.

Hvað segja heimildirnar um Hallvarð

Hallvarður súgandi kemur fyrir í tveimur miðaldaheimildum. Í 50. kafla Landnámabókar segir að hann hafi barist gegn Haraldi konungi í Hafursfirði. Síðan kom hann til Íslands, nam Súgandafjörð og Skálavík til Stiga og bjó þar. Fyrstu kaflar Grettis sögu nefna hann meðal félaga Önundar, Bálka og Orms. Þar er sagt frá ferðum þeirra og síðar frá för Hallvarðs og Bálka til Íslands.

Þetta eru mikilvægar frásagnir, en þær voru ekki skráðar á landnámsöld. Rannsóknir á Landnámabók sýna að varðveittar gerðir hennar urðu til nokkrum öldum síðar og voru mótaðar um aldamót þrettándu og fjórtándu aldar. Réttast er því að segja að samkvæmt Landnámabók hafi Hallvarður verið landnámsmaður í Súgandafirði. Fornleifar staðfesta ekki sjálfstætt öll atriði frásagnarinnar.

Enn meiri varfærni þarf þegar Botn er nefndur sem nákvæmur staður bústaðar hans. Örnefnasafn Árnastofnunar varðveitir staðbundna frásögn um að Hallvarður hafi búið þar. Jafnframt kemur fram að heimildin sé of veik til að hægt sé að draga örugga ályktun. Nafn hússins vísar því til minninga fjarðarins, ekki til þess að bær ákveðins manns hafi fundist.

Fornleifafræðin sem útgangspunktur

Húsið byggir á Grélutóftum, fornleifastað við ósa Hrafnseyrarár í Arnarfirði. Árin 1977 og 1978 rannsakaði Þjóðminjasafn Íslands staðinn undir stjórn Guðmundar Ólafssonar fornleifafræðings. Þar komu í ljós lítill skáli með viðbyggingu, tvö jarðhýsi og leifar mannvirkja sem tengjast járnvinnslu og smiðju. Skálinn sjálfur var 14 metra langur og 5 metra breiður.

Á grundvelli þessara rannsókna hannaði arkitektastofan Argos tilgátuhús í Botni. Tilgátuhús er endurgerð sem byggir á fornleifagögnum og á þeim hönnunarákvörðunum sem þarf til að breyta gögnunum í byggingu. Guðmundur Ólafsson var ráðgjafi verkefnisins. Í staðbundnum frásögnum af byggingunni kemur fram að innra rými nýja skálans sé tæplega 15 metra langt. Það þýðir þó ekki að byggingarnar tvær séu eins að stærð eða gerð.

Byggt í sameiningu

Fornminjafélag Súgandafjarðar hóf byggingu skálans sumarið 2019. Undirbúningur verkefnisins hafði hafist fyrr, en þá hófst vinna á staðnum. Þeir byggðu í áföngum: fyrst veggi úr torfi og grjóti, síðan timburgrind og þak, og loks innra rýmið. Áætlanir um innréttinguna gerðu meðal annars ráð fyrir svefnstæðum og langeldi, það er löngu eldstæði.

Efniviðurinn kom víða að úr héraðinu og landinu. Helga Guðný Kristjánsdóttir og Björn Birkisson frá Botni lögðu til torf úr Botnsdal. Í síðari skýrslu um verkið er nefnt timbur úr Tunguskógi við Ísafjörð og rekaviður frá Hrauni á Skaga. Í áætluninni var einnig gert ráð fyrir jarðvegsskiptum undir húsinu, svo frost skemmdi ekki hleðsluna. Þetta var hagnýtt frávik frá þeirri gerð sem endurgerðin byggði á.

Frá upphafi skipti vinnulagið ekki síður máli en útkoman. Í ágúst 2019 hélt Kristín Auður Kelddal Elíasdóttir námskeið um torfristu og hleðslu úr torfi og grjóti. Á næsta áfanga sá Valdimar Elíasson um kennslu í smíði grindar og þaks, en Sighvatur Dýri aðstoðaði við að finna hentugt timbur. Eyþór Eðvarðsson, formaður Fornminjafélags Súgandafjarðar og tengiliður verkefnisins, fjallaði opinberlega um framvindu byggingarinnar á næstu árum.

Þarna liggur meginhugmynd skálans. Fornleifaþekkingin var hvorki lokuð inni í skýrslu né bundin við upplýsingaskilti. Hún varð grunnur að því að kynnast efniviði, gömlum byggingaraðferðum og sameiginlegri vinnu. Skálinn minnir á landnámsöld en segir líka frá samfélagi nútímans og ákvörðun þess um að skapa stað fyrir sögu fjarðarins.

Opnunin á Act Alone

Opinber opnun skálans fór fram 10. ágúst 2024 á Vestfirska fornminjadeginum. Viðburðurinn var hluti af afmælishátíð Act Alone, sem þá var haldin í tuttugasta sinn. Eyþór sagði frá Hallvarði og byggingu skálans. Á dagskránni voru einnig erindi fornleifafræðinga og sögur af minjum á Vestfjörðum. Samkvæmt frásögn eins þátttakanda komust ekki allir fyrir inni og hluti áheyrenda hlustaði fyrir utan innganginn.

Ég byrjaði frásögn mína af deginum á tveimur andlitsmyndum. Í slíkum mannfjölda var erfitt að fanga einn einstakling í mynd og andlitsmyndir standa mér nær en fréttaljósmyndun. Aðrar myndir og víðari frásögn urðu að bíða. Að snúa aftur að efninu minnir á að saga snýst ekki aðeins um fortíðina. Hún verður líka til þegar fólk byggir stað í sameiningu, hittist þar og miðlar þekkingu sinni áfram.

Viðburðurinn 8. ágúst 2026

Í opinberri dagskrá Act Alone 2026 var Vestfirski fornminjadagurinn skráður laugardaginn 8. ágúst, kl. 9:01 til 12:01. Tímarnir voru birtir nákvæmlega svona í dagskránni og voru ekki villa: Act Alone notar tímasetningar sem víkja um eina mínútu. Staðsetningin var aðeins skráð með skammstöfuninni SH. Í dagskránni var aldrei skýrt fyrir hvað skammstöfunin stendur og nöfn fyrirlesara og efni erindanna voru ekki birt. Ókeypis var á alla viðburði Act Alone.

Undirbúðu heimsóknina

Botn er innst í Súgandafirði. Frá Suðureyri liggur vegur meðfram strönd fjarðarins. Skálinn stendur á opnu svæði, svo á ágústmorgni þarf að klæða sig eins og fyrir göngu um fjalllendi, ekki eins og fyrir safnheimsókn.

Ókeypis var á viðburði Act Alone. Í opinberri dagskrá kom hvorki fram hvort skráning væri nauðsynleg né á hvaða tungumáli erindin yrðu.

Ef skálinn er heimsóttur utan viðburða þarf að hafa í huga að staðurinn varð til með vinnu og trausti nærsamfélagsins. Samkvæmt reglum sem voru skráðar árið 2024 á að skilja við staðinn eins og komið var að honum, skilja ekkert eftir og kveikja ekki eld. Fylgstu einnig með gildandi merkingum á staðnum.

Act Alone, vefur skipuleggjenda

Frá ritstjórn: Á vef Sheep Trail Adventures munu smám saman birtast fleiri sögur, ljósmyndir og fréttir úr Súgandafirði. Hluti þessa efnis varð áður til á vettvangi, á samfélagsmiðlum og í samstarfi við Iceland News Polska. Við snúum aftur að efninu, förum aftur yfir heimildir og vinnum úr því lengri sögur um staði og fólk í firðinum. Þetta er fyrsta sagan.