Holtasóley. Þjóðarblóm Íslands

Holtasóley (Dryas octopetala) er algeng um allt land og árið 2004 var hún valin þjóðarblóm Íslands. Báðar ljósmyndirnar í greininni voru teknar í nágrenni Suðureyrar og sýna tegundina á tveimur ólíkum þroskastigum.

Tvö svipbrigði sömu tegundar

Á fyrri myndinni rísa hvítu blómin rétt upp fyrir gróðurinn. Ljós krónublöð umlykja gula miðju en plantan sjálf hverfur næstum í umhverfið. Hún þarf hvorki að vera há né stór til að vekja athygli. Það þarf aðeins rétta birtu og að staldra við.

Á seinni myndinni birtist allt annað form. Hvítu krónublöðin eru horfin. Langir, fjaðurhærðir lokkar standa upp úr lágum gróðrinum í hlýrri birtu. Þeir líkjast litlum verum með úfið hár og orðin „litlar, loðnar brúður” koma ósjálfrátt upp í hugann.

Þetta eru ekki merkingarlausar, visnaðar leifar. Við aldinþroskun lengjast stílarnir og verða að löngum, fjaðurhærðum hölum sem hjálpa fræjunum að berast með vindi. Það sem kann að líta út eins og lok blómsins er annað mikilvægt skeið í lífi plöntunnar.

Að líða hjá er ekki það sama og að hverfa. Stundum víkur eitt form einfaldlega fyrir öðru. Hvíta blómið verður að mjúkum lokki og það sem áður vakti athygli með lit sínum leggur af stað.

Hvernig má þekkja hana?

Holtasóley er af rósaætt. Hún er lágvaxin og skriðul, með trékennda sprota, verður yfirleitt 5–10 sentímetra há og myndar flatar þúfur nærri jörðu.

Blöðin eru smá, leðurkennd og sígræn. Þau eru dökkgræn og lítillega gljáandi á efra borði en þétt hvítloðin að neðan. Tenntu blaðjaðrarnir geta minnt á örsmá eikarlauf.

Stóru hvítu blómin með gulri miðju eru mest áberandi. Krónublöðin eru oftast átta, eins og tegundarheitið octopetala vísar til, en fjöldinn getur verið breytilegur. Lágur vöxturinn og lögun blaðanna eru því einnig gagnleg einkenni.

Samkvæmt tegundalýsingu Náttúrufræðistofnunar blómstrar hún einkum í maí og júní. Síðan myndast mörg lítil aldin sem mynda saman ljósbrúnan, snúinn lokk. Hann losnar smám saman.

Hvernig varð hún þjóðarblóm Íslands?

Valið á þjóðarblómi Íslands var ekki ákvörðun eins manns. Árið 2004 starfaði vinnuhópur á vegum landbúnaðarráðherra í samstarfi við menntamálaráðherra, samgönguráðherra og umhverfisráðherra. Hópurinn leitaði að blómi sem gæti orðið sameiningartákn og nýst í fræðslu og kynningu á íslenskri náttúru.

Landvernd og Morgunblaðið stóðu síðan fyrir opinni skoðanakönnun. Dagana 1.–15. október gátu þátttakendur gefið sjö tegundum einkunn. Meðal þeirra voru blóðberg, hrafnafífa og gleym-mér-ei.

Niðurstaðan var kynnt á fundi í Kópavogi 22. október 2004. Holtasóley fékk hæstu einkunn og hefur verið þjóðarblóm Íslendinga síðan.

Fyrir valinu varð ekki sjaldgæf planta sem aðeins grasafræðingar þekkja. Valin var algeng tegund sem finnst nær um allt land og auðvelt er að þekkja án sérhæfðs búnaðar.

Nafnið breytist með plöntunni

Plantan gengur undir mismunandi nöfnum eftir þroskastigi. Heitið holtasóley á einkum við blómgunartímann. Þegar aldinið hefur þroskast er hún einnig kölluð hárbrúða eða hármey. Nöfnin tengjast hárkenndu, næstum mannlegu útliti hennar.

Þetta þroskastig sést á seinni ljósmyndinni. Lokkarnir líkjast litlum verum sem standa saman í lágum gróðri. Engir tveir eru eins: sumir eru enn þétt vafðir en aðrir byrjaðir að opnast og fínu þræðirnir hreyfast í vindinum.

Blöðin ganga einnig undir nöfnunum rjúpnalauf og rjúpnalyng. Tengingin við rjúpuna er ekki tilviljun. Sígrænu blöðin eru mikilvæg fæða hennar, meðal annars á árstímum þegar lítið er um annan gróður.

Mörg heiti sömu tegundar sýna hve vel fólk fylgdist með breytingum hennar. Eitt heiti var notað á blómgunartíma, önnur þegar aldinin þroskuðust og enn önnur bentu á mikilvægi hennar fyrir fugla.

Hvar vex hún?

Leitaðu að holtasóley á þurrum og opnum svæðum, svo sem melkollum, í þurrum móum, á skriðum og klöppum. Hún er duglegur landnemi þar sem gróðurþekjan er lítil.

Útbreiðslukortið nær yfir nær allt Ísland, frá láglendi til fjalla. Stofnunin skráir tegundina á allmörgum stöðum í allt að 1.000 metra hæð.

Á göngu er gott að horfa ekki aðeins fram á veginn heldur líka niður. Plantan helst lágvaxin jafnvel í fullum blóma og því er auðvelt að ganga fram hjá henni án þess að taka eftir henni.

Þótt krónublöðin séu fallin ertu ekki of seint á ferðinni. Þú sérð einfaldlega næsta hluta sömu sögu. Mjúku lokkarnir eru ekki aðeins leifar blómsins. Þetta er formið sem hjálpar fræjunum að berast áfram.

Það þarf hvorki að tína blómin né færa steina til að taka mynd. Haltu þig á föstu undirlagi eða stíg þar sem það er hægt og forðastu að stíga á útbreiddar þúfurnar.

Sjá holtasóley í myndasafni leiðarvísisins um Suðureyri

Skoða holtasóley í tegundalýsingu Náttúrufræðistofnunar

Frá ritstjórn: Smám saman munu birtast fleiri greinar um plöntur Vestfjarða á vef Sheep Trail Adventures. Markmiðið er ekki plöntuskrá án tengsla við staðinn. Við viljum segja frá plöntum sem fólk getur raunverulega séð við veginn, í hlíð eða í stuttri göngu upp úr dal. Holtasóley er sú fyrsta.