Náttúra og árstíðir

Fjörðurinn hefur sitt eigið dagatal

Margir ímynda sér Ísland sem autt og bert. Hlíðin ofan við þorpið ýtir undir það: mestan hluta ársins lítur hún út eins og ber klettur. Hún er það ekki.

Súgandafjörður er lokaður af fjöllum á þrjá vegu og opinn til norðurs. Þessi eina setning skýrir mest af því sem á eftir kemur: hvers vegna birtan kemur hér seinna aftur en í næsta þorpi, hvers vegna mars er kaldari en janúar, og hvers vegna hlíð sem sýnist auð er það ekki.

Þessi kafli er ekki yfirlit um náttúru Íslands. Hann er dagatal eins staðar. Allt sem hér stendur sem „hér" hefur sést hér og hefur dagsetningu. Allt sem við höfum ekki úr þessum firði er lýst sem íslensku og merkt þannig.

Við lofum engum dýrum. Þú getur séð ref, hval og norðurljós, og við höfum séð allt þrennt hér, en leiðarvísir sem lofar hval missir trúverðugleikann í fyrstu ferð án hvals.

Ein setning um tengla

Kaflinn virkar án nettengingar. Tenglar á greinar liggja á vefinn og þurfa nettengingu, svo allt sem þú þarft á vettvangi stendur í kaflanum sjálfum.

Árið í tólf línum

Tölurnar eru reiknaðar fyrir 66,1283 N 23,5397 V og miðast við sléttan sjóndeildarhring. Talan fyrir 21. desember í kaflanum um himininn er lægri af því að hún á við stysta daginn, ekki miðjan mánuðinn. Í firðinum sjálfum taka fjöllin sitt, og um það er síðasti kaflinn.

Hvað vex á berum kletti

Áður en tegundirnar eru taldar upp: eitt atriði sem skýrir afganginn. Á kletti sem virðist dauður er röðin alltaf sú sama: vatn, þörungar, sveppirnir sem mynda fléttur, mosar, og fyrst þá æðplöntur. Þess vegna er „auð" hlíð ekki auð, heldur á fyrra stigi.

Um 490 æðplöntur vaxa villtar á Íslandi, að meðtöldum aðfluttum tegundum sem hafa fest sig í sessi. Eina innlenda berfrævingurinn er einir, og það er stysta lýsingin á því hversu fá tré þessi eyja á sjálf.

Fjórar tegundir ljósmyndaðar í þessum firði

Holtasóley, Dryas octopetala. Þjóðarblóm Íslands frá 2004. Þurr holt og klettar upp í 1000 m, og upp í 1200 m á Kirkjufjalli. Blómstrar í maí og júní, en er oft forvitnilegust eftir blómgun, þegar hún verður að dúnkenndum aldinhnoðrum. Blaðið, rjúpnalauf, er mikilvæg fæða rjúpunnar.

Lyfjagras, Pinguicula vulgaris. Önnur tveggja kjötætuplantna Íslands. Vex í blautum, mosavöxnum jarðvegi, það er nákvæmlega þar sem þú stendur hvort eð er til að taka myndina. Þetta er plantan á upphafsmynd kaflans og hún fær sinn eigin hluta hér að neðan.

Stjörnusteinbrjótur, Saxifraga stellaris. Lækjarbakkar, uppsprettur og blautt undirlag, frá láglendi upp í 1000 m. Þolir súran jarðveg og bindur bakka.

Toppasteinbrjótur, Saxifraga rosacea. Ættkvíslarheitið merkir „klettbrjótur", af saxum og frangere, og það er nákvæmlega það sem plantan gerir á nokkrum áratugum.

Allar fjórar ljósmynduðum við í nágrenni Suðureyrar og í Vatnadal, það er í göngufæri frá þorpinu. Þetta eru ekki tegundir sem þarf að keyra til.

Hvað sést hér að auki á sumrin

• Blóðberg, Thymus praecox subsp. arcticus: þurrar klettahlíðar upp í 1070 m, blómstrar í júlí, enn notað sem krydd með lambakjöti og í te
• Geldingahnappur, Armeria maritima: strendur og klettanibbur, 10 til 30 cm, þolir salt, bindur jarðveg
• Lambagras, Silene acaulis: púðar 5 til 15 cm sem mynda sitt eigið örloftslag, hlýrra en loftið umhverfis
• Burnirót, Rhodiola rosea: lágar þykkblöðungsbreiður á rýrum kletti, svar við kulda og vindi
• Klukkublóm, Pyrola minor: lifir í svepprót, og vex því þar sem sveppurinn er þegar í jörðinni
• Barnarót, Dactylorhiza viridis: ein fárra brönugrasategunda á Íslandi, 5 til 25 cm, allt að 50 blóm í axinu
• Kattartunga, Plantago maritima: fjörur og árósar, ung blöð voru borðuð
• Ætihvönn, Angelica archangelica: plantan með lengstu skráðu notkunarsögu á eyjunni
• Fjörukál, Cakile arctica: planta sjálfrar fjöruborðslínunnar, þar sem ekkert annað vex

Ein planta sem er ekki það sem hún sýnist

Lúpína, Lupinus nootkatensis, allt að 1,5 m, er ekki innlend. Hún var flutt inn til að binda köfnunarefni og halda jarðvegi, og gerir hvort tveggja vel. Hluti náttúruverndarsjónarmiða telur hana nú ágenga, því sama köfnunarefnisbindingin breytir búsvæði þar sem plönturnar héðan komust af með mjög lítið.

Hvað má tína og hvenær

Berin eru það eina í þessum kafla sem hægt er að taka með sér, svo við förum varlegar með þau en annað.

Krækiber er berið sem þú tínir ef þú tínir eitthvað á annað borð. Borðað hrátt, í sultu, safa og líkjör, og áður notað sem náttúrulegur litur.

Aðalbláber sækja í staði þar sem snjór liggur djúpur á vetrum, sem setur Vestfirði þeim í vil; þau eru fáséðari á þurra Suðurlandinu og inni á hálendinu.

Reynir myndar ekki stóra skóga hér; hann vex í bröttum hlíðum og á klettasyllum. Hrá aldin eru óæt vegna parasorbínsýru. Á veturna er tréð matstofa silkitoppa, skógarþrasta og svartþrasta, og þeir dreifa fræjunum í staðinn.

Einir var hér fyrir landnám og lifði af sem lágur, útbreiddur runni. Hann er eini innlendi berfrævingur Íslands.

Sveppir

Tíðin opnast einhvers staðar á milli loka júní og loka júlí, og þetta bil er efnið, ekki gallinn: í 2025 tilkynntum við hana 25. júní, í 2024 ekki fyrr en 21. júlí. Algengast er að mæta lyngflosa, Xerocomus subtomentosus, með flauelskenndum ólífubrúnum hatti þar sem gulleitar pípurnar blána ekki, og kúalubba, Leccinum scabrum, sem er algengur hér og góður til þurrkunar.

Heiðarlegur fyrirvari

Við höfum ljósmyndað krækiber, reyni og eini hér. Aðalbláber, bláber, hrútaber, skollaber og rauðber ekki, svo um þau skrifum við sem tegundir Íslands en ekki þessarar hlíðar. Þegar við finnum þau hér breytist þessi málsgrein.

Ein ganga seinni hluta ágúst með mynd af hverri þriggja fyrstu breytir þeim úr „finnst á Íslandi" í „vex hér". Það er allur munurinn á okkar kafla og annarra, og hann kostar eitt síðdegi.

Plönturnar sem voru notaðar hér

Reglan í þessum hluta, skrifuð efst svo hún sjáist. Við skrifum um til hvers plönturnar voru notaðar og hvað er skjalfest um þær. Við skrifum ekki við hverju þær lækna. Það er ekki lögfræðileg varkárni heldur heiðarleiki: munurinn á „svona var gert" og „þetta virkar" er munurinn á sögu og loforði, og leiðarvísir á rétt á því fyrra en ekki því síðara.

Plantan sem heitið sjálft segir alla söguna

Lyfjagras, Pinguicula vulgaris. Heitið segir sig sjálft, og þetta er eina plantan í kaflanum þar sem nafnið er vitnisburður um hvernig farið var með hana. Hún vex í blautum, mosavöxnum jarðvegi, er 5 til 10 cm há, blómstrar í júní dökkfjólubláu blómi með spora, og er önnur tveggja kjötætuplantna Íslands: flugur festast í sliminu á efra borði blaðanna, plantan leysir þær upp og nærist á þeim. Hún er algeng um allt land frá láglendi upp í 800 m, og hæst fundin í 930 m.

Hitt íslenska heitið, hleypigras, bendir á notkun sem kemur lækningum ekkert við: ensím úr blöðunum var notað til að hleypa mjólk í skyr. Planta sem meltir flugur meltir líka mjólkurprótín.

Eina plantan héðan með evrópska skýrslu

Fjallagrös, Cetraria islandica, eru ekki planta heldur flétta, sveppur og þörungur sem lifa sem ein lífvera. Þau vaxa fáeina millimetra á ári og eru mælikvarði á hreint loft. Þau voru tínd og soðin, og fóru í súpu og í brauð.

Þau eru líka eina tegundin í þessum kafla sem evrópskt eftirlit hefur metið, og það er vert að setja fram nákvæmlega, því það gera næstum engir. Nefnd um jurtalyf hjá Lyfjastofnun Evrópu viðurkenndi tvær hefðbundnar notkanir, báðar um munn: sem mýkjandi efni við ertingu í munni og koki ásamt þurrum hósta sem henni fylgir, og við tímabundnu lystarleysi.

Það sem hún viðurkenndi ekki skiptir meira máli:

• hún viðurkenndi ekki rótgróna læknisfræðilega notkun. Í skýrslunni stendur skýrt að engin gagnanna uppfylli kröfur um að sýna rótgróna notkun með viðurkenndri verkun. „Hefðbundið" merkir hér að notkunin hafi staðið nógu lengi til að leyfa hana. Það merkir ekki að sýnt hafi verið fram á að hún virki
• hún mælti ekki með notkun á húð. Tilfelli snertiofnæmisexems hjá fólki með ofnæmi fyrir fléttum eru skráð
• hún hafði engin gögn um eiturverkanir á erfðaefni. Engar birtar rannsóknir eru til, og einmitt sá skortur varð til þess að tegundin fór ekki á lista bandalagsins

Krydd sem er enn krydd

Blóðberg, Thymus praecox subsp. arcticus, vex í þurrum klettahlíðum upp í 1070 m og blómstrar í júlí. Það er enn notað sem krydd með lambakjöti og í te. Það er lifandi notkunin í þessum hluta: ekki saga heldur eldhús.

Ætihvönn, Angelica archangelica, hefur lengstu skráðu notkunarsögu allra plantna á eyjunni. Stönglar og rót voru borðuð, hún var flutt út, og réttur til að tína hana þótti þess virði að deila um. Í dag er hún aðallega planta sem gengið er fram hjá.

Eitt sem er viðvörun en ekki ráðlegging

Reynir, Sorbus aucuparia: hrá aldin eru óæt vegna parasorbínsýru og þarf að frysta þau eða hita. Þetta er ekki fullyrðing um heilsu heldur um hvað gerist ef þú borðar lúku beint af trénu.

Hvað er ekki í þessum hluta og verður ekki

• ekki ein setning um við hverju einhver þessara plantna gagnast
• skammtar, uppskriftir að seyði og magntölur
• orðin „hreinsar", „styrkir", „eflir ónæmi"
• rannsóknarstofuniðurstöður settar fram sem sönnun um verkun í fólki

Hver kemur, hver verður eftir

Hrafninn, Corvus corax, er hér allt árið og er fuglinn til að byrja á, því hann skýrir þorpið betur en landslagið. Stærsti hópurinn sem við höfum talið var um 30 fuglar inni í þorpinu sjálfu, 22. febrúar 2026. Hrafnarnir hér hafa lært að lifa á úrgangi frá fiskvinnslunni. Þetta er ekki fuglinn úr sögunum heldur fugl sem hefur fundið sér stað í atvinnulífi.

Snjótittlingurinn, Plectrophenax nivalis, hefur hér vetursetu og fer á vorin á torfærari slóðir. Hann er 15 til 18 cm, nær alhvítur á veturna með svarta vængi. Hann kemur upp ungum í allt að 30 stiga frosti.

Rjúpan, Lagopus muta, skiptir um búning þrisvar á ári, og karrar geta haldist hvítir fram í lok maí. Við sáum hvíta rjúpu í dökkri hlíð 13. apríl, sem stemmir við heimildina upp á dag. Á íslenska válistanum er hún í yfirvofandi hættu.

Tvær tegundir verpa á Stóravatni, báðar á hverju ári. Vatnið liggur í 146 m hæð, er um 1,7 km á lengd, og upptök Vatnadalsár eru um 20 m frá bakkanum, svo falin í landinu að hægt er að ganga framhjá í fárra metra fjarlægð og taka ekki eftir þeim.

Himbriminn, Gavia immer, er fuglinn hér sem mest er vert að vita um, því hann er sjaldgæfastur. Hann verpir aðeins í Norður-Ameríku, á Grænlandi og á Íslandi. Í evrópsku samhengi merkir það: hér. Íslenski stofninn telur 200 til 300 pör, og þekkt óðul og varpstaðir eru um 500. Á íslenska válistanum er hann í nokkurri hættu, því fullorðnir fuglar í landinu eru færri en þúsund; árið 2000 var hann færður niður úr hærri flokki, svo staðan hefur batnað, en ekki svo að hætt sé að telja.

Og hér er það sem gerir okkar vatn forvitnilegt. Náttúrufræðistofnun telur upp helstu varpsvæði himbrima á Íslandi: Mýrar, heiðarnar upp af Dölum, Húnavatnssýslu og Borgarfjörð, Skaga, Norður-Sléttu, nágrenni Mývatns og Veiðivötn. Vestfirðir eru ekki á þeim lista. Það merkir ekki að himbrimi sé ekki hér. Hann er hér og verpir á Stóravatni á hverju ári. Það er athugun úr þessum firði, endurtekin um árabil, ekki ályktun af korti. Það merkir að parið á Stóravatni situr utan þeirra svæða sem lýst er sem kjörlendi hans, og einmitt þess vegna er vert að telja það.

Himbriminn er byggður til köfunar og greiðir fyrir það á landi: fæturnir sitja svo aftarlega að hann gengur með erfiðismunum, og hann þarf langt tilhlaup á vatni til að hefja sig til flugs. Af landi kemst hann alls ekki á loft. Vatnið er því ekki hvíldarstaður fyrir hann heldur allur heimurinn á varptímanum. Ungarnir eyða fyrstu dögunum á baki foreldranna.

Besti tíminn til að sjá hann er haustið, þegar ungarnir bjarga sér sjálfir og fuglarnir halda sig á opnu vatni. Á veturna fara himbrimar á sjó og sjást við ströndina.

Hvernig á að haga sér

Þetta er tegund í nokkurri hættu sem verpir við vatnsborðið. Fylgstu með af bakkanum og úr fjarlægð. Gakktu ekki að hreiðri og farðu ekki á milli fuglanna og vatnsins. Ein styggð á röngum tíma kostar varpið.

Álftin, Cygnus cygnus, verpir á hinum enda sama vatns, líka á hverju ári, og kemur um 1. mars.

Vorið á sér tvo sendiboða: tjaldinn, Haematopus ostralegus, og heiðlóuna, Pluvialis apricaria. Við sjáum báða hér, og í lóunni heyrist áður en hún sést.

Lóan ber forvitnilegustu töluna í þessum kafla. Á árunum 1798 til 1839 var koma hennar skráð að meðaltali 19. apríl. Árið 2026 heyrðist í henni 7. mars. Það er tilfærsla um fjórar vikur á 200 árum, skjalfest í töflum en ekki tilfinning. Fyrir tvö hundruð árum skrifaði einhver niður daginn sem hann heyrði fyrst í þessum fugli, og þess vegna vitum við í dag hversu miklu fyrr vorið kemur.

Krían, Sterna paradisaea, kemur um 21. apríl, og 2026 þegar 8. apríl. Spóinn, Numenius phaeopus, um 17. apríl, og á árunum 2024 til 2026 eftir 9. apríl. Heiðagæsin, Anser brachyrhynchus, hefur færst frá byrjun apríl fram í miðjan mars. Þessar fjórar tegundir, ásamt álftinni, sýna tölfræðilega marktæka tilhneigingu til fyrri komu. Grágæsin, Anser anser, fer hér yfir og hvílir sig yfirleitt aðeins.

Björgin: þrjár tegundir, ekki fjórar. Í Gelti og Sauðanesi eru rita, Rissa tridactyla, fýll, Fulmarus glacialis, og æður, Somateria mollissima, sú síðasta fremur við vatnið en á berginu sjálfu. Lundann setjum við ekki inn. Hann er fyrsti fuglinn sem allir búast við á íslensku bjargi, og einmitt þess vegna verður að segja beint út að við sjáum hann ekki í þessum tveimur. Leiðarvísir sem lofar lunda þar sem hann er ekki eyðileggur heilan kafla með einu orði.

Kríur í þorpinu sjálfu og varp sem færði sig. Krían verpir ekki aðeins við ströndina heldur líka í byggðinni. Varpið í enda þorpsins færði sig eftir að tæki sem fælir fugla með hljóði var sett upp í nágrenninu.

Þetta er athugun sem er ekki í neinum leiðarvísi og í engri stofnanaheimild: eitt tæki færði fuglavarp innan þorps. Við segjum frá henni án dóms og án þess að benda á hverjum tækið tilheyrir. Krían kemur hingað frá hinum enda heimsins, og fæla virkar á allt sem flýgur, ekki aðeins á það sem henni var ætlað að fæla.

Fuglar dalanna. Í dölum Vestfjarða, í kjarri og á rökum engjum, er skógarþröstur algengastur, þá þúfutittlingur, Anthus pratensis, og hrossagaukur, Gallinago gallinago. Íslenska heiti hrossagauksins er sett saman úr orðunum „hross" og „gaukur", og kemur af hljóðinu sem fuglinn gefur frá sér í hnitflugi: það er ekki rödd heldur titringur stélfjaðranna, og hljómar eins og fjarlægt hnegg. Við ströndina og í votlendi er stelkur, Tringa totanus, algengur. Á opnum móum eru einkum lóur og þúfutittlingar.

Þessar fjórar tegundir eru kynntar sem dalafuglar Vestfjarða en ekki sem okkar eigin athuganir, því þær koma úr talningum Náttúrustofu Vestfjarða í Gufudalssveit en ekki úr okkar safni. „Hér" á aðeins við það sem við höfum úr þessum firði.

Veturinn tilheyrir reyninum. Silkitoppa, Bombycilla garrulus, toppprýdd og með hringjandi rödd. Skógarþröstur, Turdus iliacus. Gráþröstur, Turdus pilaris. Og svartþröstur, Turdus merula, svartur sem hraun, með gogg eins og vetrarsól.

Refurinn, selurinn og það sem við lofum ekki

Melrakkinn, eða tófan, Vulpes lagopus, er eina innlenda landspendýr Íslands. Við sjáum hann oft á leiðinni að Stóravatni, og í hvert sinn hleypur hann undan, hissa á að rekast á mann. Á Hornströndum, í fáeinum tugum kílómetra fjarlægð, koma refirnir nær af forvitni. Sá munur segir meira um fólk en um refi. Á Hornströndum hefur tegundin verið friðuð frá 1995.

Við ströndina eru allt að 80 prósent dýranna mórauð, ekki hvít, svo refurinn sem þú sérð lítur líklega ekki út eins og þú ímyndar þér. Á leiðinni að Stóravatni sjáum við hvort tveggja, hvíta og mórauða, og það stemmir líka við heimildina: áttatíu prósent eru ekki allir.

Landselurinn, Phoca vitulina, hefur mesta þéttleika alls landsins hér á norðvestursvæðinu. Á sama tíma fækkaði stofninum um 69 prósent milli 1980 og 2018 og tegundin er í hættu á íslenska válistanum. Selir koma á kæpingarstaði í apríl og maí og hafa kópana á spena í um fjórar vikur.

Við sjáum þá hér, en án myndar og án dagsetningar, svo við segjum það varlega: selur er í þessum firði, og meira getum við ekki fullyrt af heiðarleika. Ein mynd með dagsetningu breytti þeirri setningu í okkar eigin athugun, eins og með hrafnana og rjúpuna.

Hvalir. Í ágúst 2025 sáum við fjóra hnúfubaka út af Bolungarvík. Hnúfubakur verður allt að 16 m og 30 tonn, og söngur hans getur staðið í 20 mínútur og borist margar mílur. Hrefna, háhyrningur og stöku sinnum steypireyður finnast einnig í vestfirskum sjó.

Þetta var ein athugun á tveimur árum, og þannig segjum við frá henni. Við lofum ekki hval.

Hvað er ekki hér. Hér eru engir snákar og engin froskdýr, og ekkert dýr sem er þér hættulegt. Það eina sem bítur eru mýflugurnar í dalnum í júlí.

Birta, norðurljós og veður

Sólin sest ekki hér frá 11. júní til 2. júlí, tuttugu og tvo sólarhringa. Og þó liggur Suðureyri á 66°08' N, um 16 km sunnan heimskautsbaugs, svo raunveruleg miðnætursól er hér ekki. Ljósbrot og þvermál sólskífunnar duga til. Það er allur sannleikurinn í málinu, hvað sem sum tilboð lofa.

Þann 21. desember er dagurinn 2 klst. 36 mín., og í hádegi stendur sólin eina gráðu yfir sjóndeildarhring.

Mótsögnin sem er kjarni staðarins

Útreikningur segir að sólin sé yfir sjóndeildarhring á Suðureyri allan desember. Íbúarnir fagna endurkomu hennar í febrúar: árið 2026 var það 22. febrúar, með kaffi og köku í félagsheimilinu, og fyrstu geislarnir höfðu sést fyrr. Á Ísafirði, í sama landshluta, er sólardagurinn haldinn 25. janúar.

Tæpur mánuður milli tveggja þorpa við sama fjörð stafar af því að fjöllin eru hér hærri og nær. Stærðfræðilegi sjóndeildarhringurinn er ekki sá sjóndeildarhringur sem þú sérð frá Suðureyri, og það er það eina sem raunverulega er vert að vita um birtu í þessu þorpi.

Norðurljós

Glugginn með dimmum nóttum stendur frá 25. ágúst til 19. apríl, og stjarnfræðileg nótt frá 11. september til 2. apríl. Fyrstu norðurljósin sem við höfum skráð voru 10. september. Fullt tungl getur þvegið þau út svo þau sjáist ekki, svo tungldagatalið skiptir hér jafn miklu og spáin um sólvirkni.

Veður

Kaldasti mánuðurinn er mars, ekki janúar. Þurrastur er maí, votastur nóvember, og munurinn er nærri fjórfaldur. Það er röksemdin fyrir maí og júní ef þú ætlar að ganga. Tölurnar eru meðaltöl áranna 1961 til 1989 frá stöð Veðurstofu Íslands nr. 248 Suðureyri.

Tvö fyrirbæri er vert að þekkja, því þau gerast hér oftar en annars staðar. Rúlluský, láréttur skýjabólstur eins og sívalningur sem liggur á hliðinni, myndast þegar rakt loft af hafi er þrýst upp hlíðarnar; slétt, bylgjótt lögunin sýnir stöðugt lag í lofthjúpnum. Og aðstreymisþoka, þegar hlýtt og rakt hafloft berst yfir kaldara land, þar sem þröngir dalir fjarðarins virka eins og rásir sem draga hana inn til landsins.

Eitt sem nær allir leiðarvísar hafa rangt í dag

Árum saman var endurtekið að Ísland væri einn fárra staða í heiminum án moskítóflugna. Í október 2025 fundust þær fyrstu hér, Culiseta annulata, þrjú eintök. Þrjú eintök eru ekki stofn, og það merkir ekki að moskítóflugur séu í þessum firði. Það sem bítur í Vatnadal á sumrin eru mýflugur, og þær geta verið til ama.

Nánar um vind, færð á vegum og hvað á að athuga fyrir brottför er í fyrsta kafla.

Gönguleiðir · í vinnslu