Efnisyfirlit

Fjörðurinn hefur sitt eigið dagatal

Tvö fjólublá blóm á grönnum stilkum yfir skærgrænum mosa, myrkur allt í kring
Ljósmynd Szymon Sulima.

Í febrúar kemur þorpið út fyrir hús og lítur upp. Árið 2026 var það 22. febrúar: kaffi og kaka í félagsheimilinu, því sólin var komin aftur yfir Suðureyri. Á Ísafirði, við sama fjörð, er sami dagur haldinn 25. janúar.

Tæpur mánuður milli tveggja þorpa sem eru korter í burtu hvort frá öðru. Hvers vegna það er stendur aftast í kaflanum. Í bili nægir ein setning: Súgandafjörður er lokaður af fjöllum á þrjá vegu og opinn til norðurs.

Þessi fjöll skýra birtuna og muninn á þorpunum tveimur. Þau skýra ekki allt hitt, og hitt er alveg jafn þverstæðukennt. Kaldasti mánuður ársins er mars, ekki janúar. Fuglarnir koma einmitt í mars, í þessum kaldasta mánuði. Og hlíð sem sýnist dauð af veginum er það alls ekki.

Þessi kafli er ekki yfirlit um náttúru Íslands. Hann er dagatal eins staðar. Tilgangurinn er sá að þú gangir sama veg öðruvísi á eftir.

Undir skónum er mosi, og í mosanum blóm á stærð við nögl sem þú sérð ekki fyrr en þú sest á hækjur. Yfir þér hringsólar hrafn og veit af þér á undan þér. Eitthvað mórautt hleypur yfir hlíðina og er horfið áður en þú nærð í símann. Og upp úr vatninu, tugi metra frá landi, horfir eitthvað á þig.

Og eitt loforð sem við gefum ekki: við lofum engum dýrum. Þú getur séð ref, hval og norðurljós, og við höfum séð allt þrennt hér. En leiðarvísir sem lofar hval missir trúverðugleikann í fyrstu ferð án hvals.

Ein setning um tengla

Kaflinn virkar án nettengingar. Tenglar á greinar liggja á vefinn og þurfa nettengingu, svo allt sem þú þarft á vettvangi stendur í kaflanum sjálfum.

Árið í tólf línum

Árið hér byrjar ekki í janúar heldur í febrúar, þegar sólin kemur aftur. Og það endar ekki á gamlárskvöld heldur þegar silkitoppar setjast í rauðan reyni.

Tvennt kemur gestum á óvart. Í fyrsta lagi: mars er kaldastur, ekki janúar. Í öðru lagi: fuglarnir bíða ekki eftir hlýju. Það er einmitt í mars, kaldasta mánuði ársins, sem álftin kemur, og árið 2026 heyrðist í lóunni þegar 7. mars.

Eftir það gengur hratt. Apríl er koma farfugla. Maí er þurrastur ársins og þess vegna bestur til göngu. Frá 11. júní til 2. júlí sest sólin ekki í tuttugu og tvo sólarhringa. Ágúst er ber og fyrstu dimmu næturnar. Nóvember er votastur, nærri fjórfalt votari en maí, og þá ganga dalirnir í skugga.

Hér að neðan er sama ár mánuð fyrir mánuð, og undir því birtan í tölum.

  1. janúarÁ Ísafirði er sólarinnar fagnað 25. janúar. Hér ekki enn. Reyniber fæða skógarþresti, hrafnar lifa á úrgangi frá fiskvinnslunni
  2. febrúarÁrið 2026 hélt þorpið upp á sólardaginn 22. febrúar, með kaffi og köku í félagsheimilinu
  3. marsKaldasti mánuður ársins. Álftin kemur um 1. mars; árið 2026 heyrðist í heiðlóu 7. mars
  4. aprílTjaldur og lóa komin, rjúpan enn hvít í dökkri hlíð, krían undir lok mánaðarins
  5. maíÞurrasti mánuðurinn. Holtasóley byrjar að blómstra. Besti mánuðurinn til göngu
  6. júníSólin sest ekki frá 11. júní til 2. júlí. Blómgun í hámarki. Sveppatíðin getur opnast strax
  7. júlíBlóðberg blómstrar í þurrum hlíðum. Mýflugur í dalnum
  8. ágústBer. Dimmar nætur frá 25. ágúst, fyrsta tækifærið á norðurljósum
  9. septemberStjarnfræðileg nótt frá 11. september. Jafndægur. Himbrimi á vatninu með unga sem bjarga sér sjálfir
  10. októberAðstreymisþoka dregin inn dalinn. Á Íslandi er fyrsti vetrardagur að fornu tali á laugardegi milli 21. og 27. október
  11. nóvemberÚrkomumesti mánuðurinn. Norðurljós. Dalirnir fara í skugga. Reynirinn roðnar
  12. desemberVetrarsólstöður 21. desember. Silkitoppur, skógarþrestir og svartþrestir við reyninn
Árið við Súgandafjörð, mánuð fyrir mánuð.
Hversu mikil birta er, 15. dag hvers mánaðar.
mánuðurlengd dagssól í hádegi
janúar4 klst. 30 mín.2,8°
febrúar8 klst. 17 mín.11,3°
mars11 klst. 40 mín.21,9°
apríl15 klst. 24 mín.33,7°
maí19 klst. 15 mín.42,8°
júnísólin sest ekki47,2°
júlí21 klst. 04 mín.45,3°
ágúst16 klst. 54 mín.37,8°
september13 klst. 09 mín.26,8°
október9 klst. 37 mín.15,2°
nóvember5 klst. 51 mín.5,3°
desember2 klst. 49 mín.0,6°

Tölurnar eru reiknaðar fyrir 66,1283 N 23,5397 V og miðast við sléttan sjóndeildarhring. Talan fyrir 21. desember í kaflanum um himininn er lægri af því að hún á við stysta daginn, ekki miðjan mánuðinn. Í firðinum sjálfum taka fjöllin sitt, og um það er síðasti hlutinn.

Hvað vex á berum kletti

Smá hvít blóm á grönnum rauðleitum stilkum sem vaxa upp úr skærgrænni mosaþufu á dökkum grunni
Ljósmynd Szymon Sulima.

Mestan hluta ársins lítur hlíðin ofan við þorpið út eins og ber klettur. Hún er ekki ber. Hún er á fyrra stigi sama ferlis sem endaði í grasi tíu metrum ofar.

Röðin er alltaf sú sama: vatn, þörungar, sveppirnir sem mynda fléttur, mosar, og fyrst þá æðplöntur. Flétta vex fáeina millimetra á ári. Það sem þú horfir á er eldra en þorpið.

Um 490 æðplöntur vaxa villtar á Íslandi, að meðtöldum þeim sem einhver flutti inn og hafa fest sig í sessi. Innlendi berfrævingurinn er einn: einir, og hann leggst með jörðinni. Svo mörg eru tré þessarar eyjar af eigin rammleik.

Sjö tegundir sem við ljósmynduðum í þessum firði

Til engrar þeirra þarf að keyra. Það nægir að ganga út úr þorpinu í átt að Vatnadal og horfa niður fyrir sig.

Fyrst er blautt. Þar sem mosinn svignar undan skónum og vatnið kemur upp með sólanum vex lyfjagras, Pinguicula vulgaris, önnur tveggja kjötætuplantna eyjarinnar. Hún fær sinn eigin hluta hér að neðan, því nafnið er öll sagan. Í bili þetta: þú stendur í búsvæði hennar nákvæmlega þegar þú sest á hækjur til að mynda hana.

Hvít blóm með gulri miðju í grasi, bakgrunnurinn óskýr
Ljósmynd Szymon Sulima.

Nokkrum tugum skrefa ofar er þurrt. Á holti og berum kletti blómstrar holtasóley, Dryas octopetala, þjóðarblóm Íslands frá 2004. Hún blómstrar í maí og júní, en er oft forvitnilegri eftir blómgun, þegar hún verður að dúnkenndum aldinhnoðrum. Blaðið heitir rjúpnalauf, og það er ekki skáldskapur: rjúpan lifir raunverulega á því. Hún nær upp í 1000 m, og á Kirkjufjalli hefur hún fundist í 1200.

Og strax eitt orð sem við notum ekki hér. Í bókum heitir svona staður lyngmói, en beitilyng er hér fátítt. Þetta er þurrt, lágt gras með möl í, og betra er að kalla það því nafni, því þannig er það undir skónum.

Bleikir hnöttóttir blómkollar á grönnum stilkum innan um grös, ljós og óskýr bakgrunnur
Ljósmynd Szymon Sulima.

Farðu aftur niður, í átt að sjónum. Á klettanibbum ofan fjöruborðsins, þar sem seltan drepur allt annað, sitja bleik kollhöfuð á mjóum stilkum: geldingahnappur, Armeria maritima, 10 til 30 cm. Hann blómstrar frá maí til júlí og bindur jarðveg sem er þar varla til.

Við lækinn, frá sjávarmáli upp í 1000 m, heldur stjörnusteinbrjótur bakkanum, Saxifraga stellaris. Hann þolir svo súran jarðveg að fátt annað þolir hann.

Þétt þyrping af rjómahvítum blómum með gulri miðju á móti dökkum steini og mosa
Ljósmynd Szymon Sulima.

Og í sprungu í steini situr toppasteinbrjótur, Saxifraga rosacea. Ættkvíslarheitið merkir „klettbrjótur“, af saxum og frangere, og á nokkrum áratugum gerir plantan nákvæmlega það.

Brönugrös, sem enginn á von á hér

Einn blómstilkur með grængulum blómum með ryðbrúnum jöðrum, yfir breiðu blaði, dökkur bakgrunnur
Ljósmynd Szymon Sulima.

Brönugrös vaxa á Íslandi. Fimm tegundir, og þetta er ekki forvitnilegheit af Suðurlandi, því ein þeirra stendur í grasinu ofan við þetta þorp.

Hún heitir barnarót, Dactylorhiza viridis. Hún er 5 til 25 cm og ber allt að fimmtíu blóm í axinu, hvert á stærð við baun, grænleitt með ryðrauðum jaðri. Hún blómstrar frá maí til ágúst, og mest í júní og júlí. Þú sérð hana ekki af veginum og ekki einu sinni úr tveggja skrefa fjarlægð. Þú sérð hana fyrst þegar þú hættir að horfa á fjöllin.

Hinum megin fjarðarins, og hvað af því leiðir

Hlíðin á móti þorpinu er vaxin birkiskógi, og við Bæ stendur lítil trjárækt. Héðan að sjá er þetta dekkri flekkur í hlíðinni og augað fer auðveldlega fram hjá honum, því enginn kemur til Íslands til að horfa á skóg.

Hvít bjöllulaga blóm sem hánga á rauðleitum stilk, gras allt í kring
Ljósmynd Szymon Sulima.

Skógur breytir því sem vex undir honum. Klukkublóm, Pyrola minor, blómstrar frá júní til ágúst hvítum bjöllum á rauðleitum stilk og lifir í svepprót, það er í félagi við svepp í jörðinni. Það vex þar sem sá sveppur er þegar. Þess vegna er þess leitað á skuggsælum og rökum stöðum, ekki á þurri möl.

Hvað sést hér að auki á sumrin

  • Blóðberg, Thymus praecox subsp. arcticus: þurrar klettahlíðar upp í 1070 m, blómstrar í júlí, enn notað sem krydd með lambakjöti og í te
  • Lambagras, Silene acaulis: púðar 5 til 15 cm sem mynda sitt eigið örloftslag, hlýrra en loftið umhverfis
  • Burnirót, Rhodiola rosea: lágar þykkblöðungsbreiður á rýrum kletti, svar við kulda og vindi
  • Kattartunga, Plantago maritima: fjörur og árósar, ung blöð voru borðuð
  • Ætihvönn, Angelica archangelica: plantan með lengstu skráðu notkunarsögu á eyjunni
  • Fjörukál, Cakile arctica: planta sjálfrar fjöruborðslínunnar, þar sem ekkert annað vex

Ein planta sem er ekki það sem hún sýnist

Lúpína, Lupinus nootkatensis, allt að 1,5 m, er ekki innlend. Hún var flutt inn til að binda köfnunarefni og halda jarðvegi, og gerir hvort tveggja vel. Hluti náttúruverndarsjónarmiða telur hana nú ágenga, því sama köfnunarefnisbindingin breytir búsvæði þar sem plönturnar héðan komust af með mjög lítið. Planta sem var flutt inn til að hjálpa verður til trafala með því að gera nákvæmlega það sem henni var ætlað.

Hvað má tína og hvenær

Seinni hluti ágúst, hlíðin ofan við þorpið, fjólubláir fingur. Berin eru það eina í þessum kafla sem hægt er að taka með sér, svo við förum varlegar með þau en annað.

Ef þú tínir eitthvað á annað borð verður það krækiber. Sígrænn runni í hnéhæð, aldinin svört og vatnsmikil, 5 til 6 mm, algengasta ber eyjarinnar. Borðað hrátt, sett í sultu, safa og líkjör, og áður notað til að lita voð.

Aðalbláber þarf að koma auga á: strendur stöngull, tenntur blaðjaðar. Þau þykja best á bragðið og sækja í staði þar sem snjór liggur djúpur á vetrum, sem setur Vestfirði þeim í vil en þurra Suðurlandið og hálendið á móti þeim. Þetta er eitt fárra tilvika þar sem veðrið okkar er einhverjum í hag.

Reynir myndar ekki skóga hér. Hann vex stakur, í bröttum hlíðum og á klettasyllum. Hrá aldin má ekki borða vegna parasorbínsýru; þau þarf að frysta eða sjóða. Á veturna verður tréð að matstofu silkitoppa, skógarþrasta og svartþrasta, og þeir dreifa fræjunum í staðinn. Gagnkvæmni í sinni tærustu mynd.

Einir var hér á undan fólki og lifði af sem lágur runni útbreiddur með jörðinni. Hann er eini innlendi berfrævingur Íslands, og berin hans taka tvö ár að þroskast.

Villt ber við Súgandafjörð.
tegundhvenærá hverju þekkist það
krækiberágúst og septemberSígrænn smárunni í hnéhæð, ber 5 til 6 mm, svört og vatnsmikil. Algengasta berið á landinu
aðalblábersíðla júlí og ágústKantaður stöngull, tenntur blaðjaðar. Talin bragðbest
blábersíðla júlí og ágústSlétt blað, sívalur stöngull. Aldinið stærra og fölara, safinn litlaus
hrútabersíðsumarsFá stór rauð steinaldin í stað heils berjs. Óþekkjanlegt öðru
skollabersíðsumarsRauð ber, æt en bragðdauf og mjölkennd. Skilin eftir fuglunum
rauðber, týtubersíðsumarsSjaldgæfur fundur á Íslandi. Vert að skrá, ekki vert að skipuleggja eftir
reyniberfrá hausti og út veturinnHrá aldin eru óæt. Þau þarf að frysta eða hita
einiberkönglar þroskast á 2 árumLágur, útbreiddur runni. Könglarnir eru krydd

Sveppir

Tíðin opnast einhvers staðar á milli loka júní og loka júlí, og þetta bil er efnið, ekki gallinn: árið 2025 tilkynntum við hana 25. júní, árið 2024 ekki fyrr en 21. júlí. Mánaðarmunur á sama stað.

Algengast er að rekast á kúalubba, Leccinum, og það verður ein af nokkrum tegundum sem hér vaxa. Hár og beinn stafur með dökkum hreistri, hattur frá ljósum yfir í brúnan, pípur í stað fana. Góður til þurrkunar og erfitt að rugla honum saman við nokkuð hættulegt.

Sveppur með brúnum hatti og gulum pípum, séður neðan frá í háu grasi
Ljósmynd Szymon Sulima.

Annar er lyngflosi, Xerocomus subtomentosus: flauelskenndur ólífubrúnn hattur og gulleitar pípur sem blána ekki.

Og hinum megin fjarðarins, í birkiskóginum, stendur stundum berserkjasveppur, Amanita muscaria. Það er engin tilviljun að hann sé þar en ekki í okkar hlíð: berserkjasveppur lifir í svepprót með birki, svo hann fer þangað sem birkið er. Hann er eitraður og hann er ekki tíndur. Myndaður, já.

Plönturnar sem voru notaðar hér

Í blautri hlíð rétt ofan við þorpið vex planta á stærð við lófa, með blöð sem eru klístruð viðkomu. Sú klístring er engin tilviljun, og ekki heldur nafnið sem henni var gefið hér. Um það er þessi hluti: plöntur sem þjónuðu einhverjum hér til einhvers.

Við skrifum um til hvers þær voru notaðar og hvað er skjalfest um þær. Við skrifum ekki við hverju þær lækna. Munurinn á „svona var gert“ og „þetta virkar“ er munurinn á sögu og loforði, og leiðarvísir á rétt á því fyrra en ekki því síðara.

Plantan sem heitið sjálft segir alla söguna

Á íslensku heitir hún lyfjagras, og heitið segir sig sjálft. Þetta er eina plantan í kaflanum þar sem nafnið er vitnisburður um hvernig farið var með hana. Pinguicula vulgaris: 5 til 10 cm, dökkfjólublátt blóm með spora í júní, blautur mosavaxinn jarðvegur, algeng um allt land frá láglendi upp í 800 m, hæst fundin í 930 m.

Og annað sem nafnið gefur ekki til kynna. Hún er önnur tveggja kjötætuplantna Íslands: fluga festist í sliminu á efra borði blaðsins, plantan leysir hana upp og nærist á henni.

Hitt íslenska heitið er hleypigras, og það bendir á notkun sem kemur lækningum ekkert við: ensím úr blöðunum var notað til að hleypa mjólk í skyr. Planta sem meltir flugur meltir líka mjólkurprótín. Sama verkfærið, tvær notkanir, og aðeins önnur þeirra rataði í nafnið sem öll eyjan þekkir.

Eina plantan héðan með evrópska skýrslu

Fjallagrös eru ekki planta. Þau eru flétta, sveppur og þörungur sem lifa sem ein lífvera, og vaxa fáeina millimetra á ári. Cetraria islandica. Þau voru tínd og soðin, fóru í súpu og í brauð, og þar sem þau þola ekki mengað loft er nærvera þeirra sjálf mæling.

Þau eru líka eina tegundin í þessum kafla sem evrópskt eftirlit hefur metið, og það er vert að setja fram nákvæmlega, því það gera næstum engir. Nefnd um jurtalyf hjá Lyfjastofnun Evrópu viðurkenndi tvær hefðbundnar notkanir, báðar um munn: við ertingu í munni og koki ásamt þurrum hósta sem henni fylgir, og við tímabundnu lystarleysi.

Meira máli skiptir það sem hún viðurkenndi ekki:

  • hún viðurkenndi ekki rótgróna læknisfræðilega notkun. Í skýrslunni stendur skýrt að engin gagnanna uppfylli kröfur um að sýna rótgróna notkun með viðurkenndri verkun. „Hefðbundið“ merkir hér að notkunin hafi staðið nógu lengi til að leyfa hana. Það merkir ekki að sýnt hafi verið fram á að hún virki
  • hún mælti ekki með notkun á húð. Tilfelli snertiofnæmisexems hjá fólki með ofnæmi fyrir fléttum eru skráð
  • hún hafði engin gögn um eiturverkanir á erfðaefni. Engar birtar rannsóknir eru til, og einmitt sá skortur varð til þess að tegundin fór ekki á lista bandalagsins

Krydd sem er enn krydd

Blóðberg blómstrar í júlí í þurrum klettahlíðum, upp í 1070 m. Thymus praecox subsp. arcticus. Og það er eina plantan í þessum hluta sem ekki þarf að lýsa í þátíð: hún fer enn með lambakjöti og í te. Ekki saga heldur eldhús.

Ætihvönn hefur lengstu skráðu notkunarsögu allra plantna eyjarinnar. Angelica archangelica. Stönglar og rót voru borðuð, hún var flutt út, og réttur til að tína hana þótti þess virði að deila um. Í dag er hún aðallega planta sem gengið er fram hjá.

Eitt sem er viðvörun en ekki ráðlegging

Reynir, Sorbus aucuparia: hrá aldin eru óæt vegna parasorbínsýru og þarf að frysta þau eða hita. Þetta er ekki fullyrðing um heilsu heldur um hvað gerist ef þú borðar lúku beint af trénu.

Hvað er ekki í þessum hluta og verður ekki

  • ekki ein setning um við hverju einhver þessara plantna gagnast
  • skammtar, uppskriftir að seyði og magntölur
  • orðin „hreinsar“, „styrkir“, „eflir ónæmi“
  • rannsóknarstofuniðurstöður settar fram sem sönnun um verkun í fólki

Hver kemur, hver verður eftir

Byrjaðu á hrafninum, Corvus corax, því hann skýrir þetta þorp betur en landslagið. Þann 22. febrúar 2026 töldum við um þrjátíu inni í byggðinni sjálfri. Þeir sátu ekki á klettunum. Þeir sátu þar sem matinn er að finna, við úrganginn frá fiskvinnslunni. Þetta er ekki fuglinn úr sögunum. Þetta er fugl sem hefur fundið sér stað í atvinnulífi.

Á veturna fylgir honum snjótittlingurinn, Plectrophenax nivalis, nær alhvítur með svarta vængi, 15 til 18 cm. Á vorin fer hann á torfærari slóðir, og hann kemur upp ungum í allt að þrjátíu stiga frosti.

Rjúpan gerir eitthvað enn erfiðara: hún skiptir um búning þrisvar á ári og hefur stundum ekki undan. 13. apríl sáum við hana hvíta í hlíð þar sem snjórinn var þegar farinn. Heimildin segir að karrar geti haldist hvítir fram í lok maí, svo athugunin stemmir upp á dag. Lagopus muta er í yfirvofandi hættu á íslenska válistanum.

Vatnið

Stóravatn liggur í 146 m hæð og er um 1,7 km á lengd. Upptök Vatnadalsár eru um tuttugu metra frá bakkanum, svo falin í landinu að hægt er að ganga framhjá í fárra metra fjarlægð og taka ekki eftir þeim. Tvær tegundir verpa hér, báðar á hverju ári.

Sú fyrri er álftin, Cygnus cygnus, á hinum enda vatnsins, og hún kemur um 1. mars. Sú síðari er ástæðan fyrir því að þetta vatn er yfirleitt þess virði að lýsa.

Hann verpir aðeins á þremur stöðum í heiminum: í Norður-Ameríku, á Grænlandi og á Íslandi. Í evrópsku samhengi merkir það: hér. Himbriminn, Gavia immer. Íslenski stofninn telur 200 til 300 pör, þekkt óðul og varpstaðir eru um fimm hundruð, og á válistanum er fuglinn í nokkurri hættu, því fullorðnir fuglar í landinu eru færri en þúsund. Árið 2000 var hann færður niður úr hærri flokki, svo staðan hefur batnað, en ekki svo að hætt sé að telja.

Og hér er það sem gerir okkar vatn forvitnilegt. Náttúrufræðistofnun telur upp helstu varpsvæði himbrima á Íslandi: Mýrar, heiðarnar upp af Dölum, Húnavatnssýslu og Borgarfjörð, Skaga, Norður-Sléttu, nágrenni Mývatns og Veiðivötn. Vestfirðir eru ekki á þeim lista. Það merkir ekki að himbrimi sé ekki hér. Hann er hér og verpir á Stóravatni á hverju ári. Það er athugun úr þessum firði, endurtekin um árabil, ekki ályktun af korti. Það merkir að parið á Stóravatni situr utan þeirra svæða sem lýst er sem kjörlendi hans, og einmitt þess vegna er vert að telja það.

Sjáðu hann einu sinni og þú skilur hvers vegna hann flýgur ekki burt. Himbriminn er byggður til köfunar og greiðir fyrir það á landi: fæturnir sitja svo aftarlega að hann gengur með erfiðismunum, og hann þarf langt tilhlaup á vatni til að hefja sig til flugs. Af landi kemst hann alls ekki á loft. Vatnið er því ekki hvíldarstaður fyrir hann heldur allur heimurinn á varptímanum. Ungarnir eyða fyrstu dögunum á baki foreldranna.

Besti tíminn er september, þegar ungarnir bjarga sér sjálfir og fuglarnir halda sig á opnu vatni. Á veturna fara himbrimar á sjó og sjást við ströndina.

Hvernig á að haga sér

Þetta er tegund í nokkurri hættu sem verpir við vatnsborðið. Fylgstu með af bakkanum og úr fjarlægð, gakktu ekki að hreiðri og farðu ekki á milli fuglanna og vatnsins. Ein styggð á röngum tíma kostar varpið.

Tveir sendiboðar vorsins og ein tala

Vorið á sér tvo sendiboða: tjaldinn, Haematopus ostralegus, og heiðlóuna, Pluvialis apricaria. Við sjáum báða hér, og í lóunni heyrist áður en hún sést.

Lóan ber forvitnilegustu töluna í þessum kafla, og það er ekki tala um fugl. Á árunum 1798 til 1839 var koma hennar skráð að meðaltali 19. apríl. Árið 2026 heyrðist í henni 7. mars. Sex vikur á tvö hundruð árum, skjalfest í töflum en ekki tilfinning. Fyrir tvö hundruð árum skrifaði einhver niður daginn sem hann heyrði fyrst í þessum fugli, og þess vegna vitum við í dag hversu miklu fyrr vorið kemur.

Aðrar komur ganga í sömu átt. Krían, Sterna paradisaea, kemur um 21. apríl, og árið 2026 þegar 8. apríl. Spóinn, Numenius phaeopus, um 17. apríl, og á árunum 2024 til 2026 eftir 9. apríl. Heiðagæsin, Anser brachyrhynchus, hefur færst frá byrjun apríl fram í miðjan mars. Þessar þrjár tegundir, ásamt álftinni, sýna tölfræðilega marktæka tilhneigingu til fyrri komu. Grágæsin, Anser anser, fer hér yfir og hvílir sig yfirleitt aðeins.

Björgin: þrjár tegundir, ekki fjórar

Í Gelti og Sauðanesi verpa rita, Rissa tridactyla, fýll, Fulmarus glacialis, og æður, Somateria mollissima, sú síðasta fremur við vatnið en á berginu sjálfu. Sú fjórða verður engin.

Lundinn er fyrsti fuglinn sem allir búast við á íslensku bjargi, og einmitt þess vegna verður að segja beint út: við sjáum hann ekki í þessum tveimur björgum. Leiðarvísir sem lofar lunda þar sem hann er ekki eyðileggur heilan kafla með einu orði.

Varp sem færði sig

Krían verpir ekki aðeins við ströndina heldur líka í byggðinni. Varpið í enda þorpsins færði sig eftir að tæki sem fælir fugla með hljóði var sett upp í nágrenninu.

Þessi athugun er ekki í neinum leiðarvísi og í engri stofnanaheimild: eitt tæki færði fuglavarp innan þorps. Við segjum frá henni án dóms og án þess að benda á hverjum tækið tilheyrir. Krían kemur hingað frá hinum enda heimsins, og fæla virkar á allt sem flýgur, ekki aðeins á það sem henni var ætlað að fæla.

Fuglar dalanna

Í dölum Vestfjarða, í kjarri og á rökum engjum, er skógarþröstur algengastur, þá þúfutittlingur, Anthus pratensis, og hrossagaukur, Gallinago gallinago. Við ströndina og í votlendi er stelkur, Tringa totanus, algengur. Á opnu, lágu graslendi eru einkum lóur og þúfutittlingar.

Íslenska heiti hrossagauksins er sett saman úr orðunum „hross“ og „gaukur“. Það kemur af hljóðinu sem fuglinn gefur frá sér í hnitflugi, og það er ekki rödd: það er titringur stélfjaðranna, og hljómar eins og fjarlægt hnegg. Þú heyrir það áður en þú sérð fuglinn.

Veturinn tilheyrir reyninum

Þegar allt annað er grátt er eitt tré rautt, og við það safnast fjórir fuglar. Silkitoppa, Bombycilla garrulus, toppprýdd og með hringjandi rödd. Skógarþröstur, Turdus iliacus. Gráþröstur, Turdus pilaris. Og svartþröstur, Turdus merula, svartur sem hraun, með gogg eins og vetrarsól.

Refurinn, selurinn og það sem við lofum ekki

Við sjáum hann oft á leiðinni að Stóravatni og í hvert sinn hleypur hann undan, hissa á að hafa rekist á mann. Melrakkinn, eða tófan, Vulpes lagopus, er eina innlenda landspendýr Íslands.

Á Hornströndum, í fáeinum tugum kílómetra fjarlægð, koma refirnir nær af forvitni. Þar hefur tegundin verið friðuð frá 1995. Sá munur segir meira um fólk en um refi.

Og eitt enn, þvert á það sem fólk ímyndar sér. Í hugarheiminum er melrakkinn hvítur, og á myndum í bæklingum er hann stundum rauður. Hér er hann hvorugt. Þeir sem við sjáum á leiðinni að Stóravatni eru mórauðir, og það stemmir við heimildina: við ströndina eru allt að 80 prósent mórauð. Rauðrefur er alls ekki til á Íslandi, því sú tegund lifir hér ekki.

Mesti þéttleiki landsela á öllu landinu er einmitt hér, á norðvestursvæðinu. Phoca vitulina. Og á sama tíma fækkaði stofninum um 69 prósent milli 1980 og 2018, og tegundin er í hættu á íslenska válistanum. Hvort tveggja er satt í senn. Selir koma á kæpingarstaði í apríl og maí og hafa kópana á spena í um fjórar vikur.

Þú sérð þá af veginum meðfram firðinum. Dökkt, kringlótt höfuð tugi metra frá landi, hreyfingarlaust, snúið að þér. Selur horfir á fólk lengur en fólk horfir venjulega á hann, og yfirleitt er það maðurinn sem lítur fyrst undan.

Í ágúst 2025 sáum við fjóra hnúfubaka út af Bolungarvík. Hnúfubakur verður allt að 16 m og 30 tonn, og söngur hans getur staðið í tuttugu mínútur og borist margar mílur. Hrefna, háhyrningur og stöku sinnum steypireyður finnast einnig í vestfirskum sjó. Þetta var ein athugun á tveimur árum og þannig segjum við frá henni. Við lofum ekki hval.

Hvað er ekki hér: snákar, froskdýr og dýr sem er þér hættulegt. Það eina sem bítur eru mýflugurnar í dalnum í júlí.

Birta, norðurljós og veður

Frá 11. júní til 2. júlí sest sólin ekki hér, tuttugu og tveir sólarhringar. Og 21. desember er dagurinn 2 klst. 36 mín., og í hádegi stendur sólin eina gráðu yfir sjóndeildarhring.

Og strax heiðarlegur fyrirvari, því raunveruleg miðnætursól er hér ekki. Suðureyri liggur á 66°08' N, um 48 km sunnan heimskautsbaugs. Það sem sést í júní sjá ljósbrot og þvermál sólskífunnar um. Það er allur sannleikurinn í málinu, hvað sem sum tilboð lofa.

Mótsögnin sem er kjarni staðarins

Nú aftur að febrúar, þar sem þessi kafli hófst.

Útreikningur segir að sólin sé yfir sjóndeildarhring á Suðureyri allan desember. Íbúarnir fagna endurkomu hennar fyrst í febrúar. Á Ísafirði, í sama landshluta, er sólardagurinn haldinn 25. janúar.

Tæpur mánuður milli tveggja þorpa við sama fjörð stafar af því að hér eru fjöllin hærri og nær. Stærðfræðilegi sjóndeildarhringurinn er ekki sá sjóndeildarhringur sem þú sérð frá Suðureyri. Og það er það eina sem raunverulega er vert að vita um birtu í þessu þorpi.

Norðurljós

Glugginn með dimmum nóttum stendur frá 25. ágúst til 19. apríl, og stjarnfræðileg nótt frá 11. september til 2. apríl. Fyrstu norðurljósin sem við höfum skráð voru 10. september. Fullt tungl getur þvegið þau út svo þau sjáist ekki, svo tungldagatalið skiptir hér jafn miklu og spáin um sólvirkni.

Veður

Kaldasti mánuðurinn er mars, ekki janúar. Þurrastur er maí, votastur nóvember, og munurinn er nærri fjórfaldur. Það er röksemdin fyrir maí og júní ef þú ætlar að ganga. Tölurnar eru meðaltöl áranna 1961 til 1989 frá stöð Veðurstofu Íslands nr. 248 Suðureyri.

Tvö fyrirbæri er vert að þekkja, því þau gerast hér oftar en annars staðar. Rúlluský, láréttur skýjabólstur eins og sívalningur sem liggur á hliðinni, myndast þegar rakt loft af hafi er þrýst upp hlíðarnar; slétt, bylgjótt lögunin sýnir stöðugt lag í lofthjúpnum. Og aðstreymisþoka, þegar hlýtt og rakt hafloft berst yfir kaldara land, þar sem þröngir dalir fjarðarins virka eins og rásir sem draga hana inn til landsins.

Eitt sem nær allir leiðarvísar hafa rangt í dag

Árum saman var endurtekið að Ísland væri einn fárra staða í heiminum án moskítóflugna. Í október 2025 fundust þær fyrstu hér, Culiseta annulata, þrjú eintök. Þrjú eintök eru ekki stofn, og það merkir ekki að moskítóflugur séu í þessum firði. Það sem bítur í Vatnadal á sumrin eru mýflugur, og þær geta verið til ama.

Nánar um vind, færð á vegum og hvað á að athuga fyrir brottför er í fyrsta kafla.

Gönguleiðir · í vinnslu

Efnisyfirlit