Saga og minjar

Fjörðurinn fyrir þorpið

Suðureyri er rúmlega hundrað ára gömul. Fjörðurinn sem hún stendur við hefur verið byggður í þúsund ár. Þessi munur skýrir nánast allt: hvers vegna þorpið stendur á sléttri malarspildu utarlega, hvers vegna skjaldarmerkið ber þrjá fiska og hvers vegna elstu hlutirnir sem þú sérð hér eru endurbyggðir en ekki varðveittir.

Fólk bjó við Súgandafjörð löngu áður en Suðureyri varð til. Í jarðaskrá frá 1858 eru fjórtán jarðir taldar í Suðureyrarhreppi: Staður í Súgandafirði ásamt Staðarhúsum, Vatnadalur fremri og Vatnadalur neðri, Bær, Suðureyri, Laugar, Kvíarnes, Botn og Klúka, Gilsbrekka, Selárdalur, Norðureyri, Göltur og Keflavík.

Flest þessara nafna eru enn á kortinu, þótt sums staðar sé nú engin búseta. Þegar ekið er úr göngunum er farið fram hjá Botni. Staður og Bær eru í dalnum fyrir innan þorpið, og Norðureyri og Göltur eru hinum megin fjarðarins. Þessi listi er stysta mögulega lýsing á því sem fjörðurinn var í þúsund ár: landslag jarða, ekki þorp.

Nafnið Suðureyri kemur fyrir í skjölum þegar árið 1471, við afsal á landi. Þá, og næstu fjögur hundruð árin, merkti það eina jörð en ekki þorp.

Hallvarður súgandi, og það sem heimildirnar segja ekki

Hallvarður súgandi kemur fyrir í tveimur miðaldaheimildum. Í 50. kafla Landnámabókar segir að hann hafi barist gegn Haraldi konungi í Hafrsfirði, komið til Íslands, numið Súgandafjörð og Skálavík allt til Stigar og búið þar. Fyrstu kaflar Grettis sögu telja hann meðal félaga Önundar, Bálka og Orms.

Viðurnefnið súgandi tengist vindi, straumi og öldu. Fjörðurinn ber sama nafn.

Þetta eru mikilvægar heimildir, en þær eru ekki frásagnir skráðar á landnámsöld. Varðveittar gerðir Landnámabókar urðu til nokkrum öldum síðar og voru ritstýrðar um aldamótin 1300. Heiðarlegast er því að segja að samkvæmt Landnámabók hafi Hallvarður verið landnámsmaður í Súgandafirði. Ekki er hvert smáatriði sögunnar staðfest með fornleifum.

Enn meiri varúðar er þörf þegar Botn er nefndur sem bæjarstæði hans. Örnefnasafn Stofnunar Árna Magnússonar skráir munnmæli um að Hallvarður hafi búið hér, og tekur um leið fram að það sé of veikur grunnur fyrir öruggri niðurstöðu.

Skáli Hallvarðs Súganda

Í Botni stendur nútímaleg endurgerð landnámsskála. Hér hefur ekkert bæjarstæði Hallvarðs fundist, og húsið endurgerir ekki byggingu sem stóð á þessum stað. Nafnið heiðrar manninn, ekki fornleifafund, og það er rétt að vita áður en gengið er þangað.

Fyrirmyndin er fornleifafræðileg. Húsið fylgir Grélutóftum, minjastað við ósa Hrafnseyrarár í Arnarfirði, þar sem Þjóðminjasafn Íslands gróf upp árin 1977 og 1978 undir stjórn Guðmundar Ólafssonar. Þar kom í ljós lítill skáli með viðbyggingu, tvö niðurgrafin hús og ummerki eftir járnvinnslu. Skálinn sjálfur var 14 metra langur og 5 metra breiður. Á þeim grunni hannaði Argos tilgátuhús, og Guðmundur Ólafsson var ráðgjafi verksins.

Fornminjafélag Súgandafjarðar, minjafélag heimamanna, hóf bygginguna sumarið 2019 og vann í áföngum: fyrst torf- og grjótveggi, síðan grind og þak, og loks innréttinguna með langeldi. Torfið kemur úr Botnsdal, viðurinn úr Tunguskógi við Ísafjörð og rekaviður úr Hrauni á Skaga.

Frá upphafi skipti vinnulagið jafn miklu og útkoman. Í ágúst 2019 hélt Kristín Auður Kelddal Elíasdóttir námskeið um að rista og hlaða torf og um grjóthleðslu. Á næsta áfanga kenndi Valdimar Elíasson grind og þak, og Sighvatur Dýri hjálpaði til við að útvega hentugan við.

Húsið var opnað almenningi 10. ágúst 2024, á Vestfirska fornminjadeginum. Eyþór Eðvarðsson sagði frá Hallvarði og frá því hvernig húsið varð til, og á dagskránni voru einnig erindi fornleifafræðinga og frásagnir af minjum á Vestfjörðum.

Húsið er ekki safn með starfsfólki. Oftast stendur það hljótt og tómt, og annað slagið er þar haldnir tónleikar með gamalli íslenskri tónlist.

Umgengnisreglurnar urðu til af ákveðnu tilefni: í september 2024 kveikti einhver eld við skálann. Þær eru einfaldar og rétt að þekkja áður en lagt er af stað.

Áður en þú gengur inn

Skildu staðinn eftir eins og þú komst að honum. Taktu ekkert með þér og skildu ekkert eftir. Kveiktu ekki eld. Lestu líka skiltin á staðnum, því þau geta verið nýrri en þessi leiðarvísir.

Hvernig þorpið varð til

Suðureyri er ungt þorp. Öldum saman var hún ein af jörðunum við fjörðinn, en Suðureyrarmalir, slétta spildan ofan við fjöruna, voru helsta verstöðin í Súgandafirði. Það var ekki fyrr en undir lok 19. aldar sem fólk settist þar að til frambúðar.

Elsti uppdráttur af þorpinu sem tekist hefur að finna er frá 1913 og er í mælikvarðanum 1:10 000, með handlitaðri byggð og tölusettri skýringu. Súgandi, blaðið sem birti hann árið 2014, kallaði hann fyrsta kortið af Suðureyri. Hann kom í leitirnar þegar leitað var að gömlum kortum á bókasafninu á Ísafirði, í grein um stofnun minjafélagsins. Það er þess virði að bera hann saman við það sem sést af veginum í dag: spildan við fjöruna er sú sama, og húsunum hefur fjölgað.

Afganginn segir íbúafjöldinn. Tölurnar koma frá Hagstofu Íslands. Þær eru teknar úr tveimur töflum með ólíkum viðmiðunardögum, svo skilin á milli þeirra eru ekki breyting milli ára.

Frá rúmlega hundrað og sjötíu manns árið 1910 í 526 árið 1978, þegar útgerð og fiskvinnsla voru í hámarki, og síðan fækkun um nærri helming. Frá árinu 2000 hefur þorpið haldist á bilinu 251 til 321 íbúi. Hinn 1. janúar 2026 bjuggu hér 301, fleiri en nokkru sinni frá 2002.

Þetta er sagan sem ljósmynd sýnir ekki: þorp sem þrefaldaðist einu sinni og helmingaðist einu sinni, og hvarf samt ekki.

Þrír fiskar yfir öldu

Gamla sveitarfélagið átti sitt eigið skjaldarmerki: þrír stílfærðir fiskar og sjór undir þeim, allt í bláu. Hreppsnefnd Suðureyrarhrepps samþykkti það árið 1984. Matthías Ástþórsson gerði upphaflegu tillöguna, og Viðar Aðalsteinsson sveitarstjóri útfærði merkið í endanlegri mynd.

Merkið er til í tveimur útgáfum, og það er engin tilviljun. Í blaðafréttinni sem sagði frá samþykkt merkisins snúa fiskarnir öfugt miðað við skrána og alla síðari notkun. Ein prentvilla er ástæða þess að báðar útgáfur eru enn á kreiki.

Eftir sameiningu sveitarfélaganna árið 1996 hætti merki Suðureyrar að vera stjórnsýslutákn og varð einn fjögurra reita í merki Ísafjarðarbæjar. Það hvarf þó ekki af götunni. Björgunarsveitin á staðnum fékk leyfi til að nota það í eigin merki, og steypt merki með fiskunum þremur situr enn á búnaði í þorpinu. Það er þess virði að leita að því.

Ársól og verbúðirnar

Áður en sjómenn fengu vélbáta og höfn höfðu þeir verbúðir: árstíðabundin hús við sjóinn þar sem þeir bjuggu yfir vertíðina. Þær voru reistar úr því sem var við hendina, það er grjóti og torfi. Veggir voru hlaðnir í lög af grjóti með smærra grjóti og mold á milli, þakið var torf á timburgrind, og gólfið var látið vera moldargólf. Það tók nokkrar vikur að reisa slíka búð, og þakið þurfti sífellt viðhald, því vindurinn reif torfið af.

Lífið í búðinni var skipulagðara en útlitið gefur til kynna. Í hverri verbúð var einhver skipaður ljósameistari til að sinna lýsislömpunum, og formaðurinn valdi sér svefnstað fyrstur. Maturinn var einkum hertur fiskur, lýsi og rúgbrauð.

Ársól er endurgerð slíkrar búðar og stendur alveg við fjöruna, vestan við þorpið. Valdimar Össurarson hannaði hana með gamlar búðir í Kollsvík að fyrirmynd, og Eyþór Eðvarðsson stýrði byggingunni sem hluta af starfi Fornminjafélags Súgandafjarðar. Hún var fullgerð árið 2021. Inni eru grjótbálkar til að sofa á og pláss fyrir verkfæri, og eldað var utandyra. Í samanburði við stærri verbúðir í Bolungarvík er Ársól viljandi fábrotin, og það er einmitt inntak hennar: svona voru aðstæðurnar við lítinn fjörð.

Leiðin þangað

Það er um hálftíma gangur frá Suðureyri eftir vegi sem skorinn er í hlíðina. Snemma vors þarf að varast grjóthrun: gakktu án heyrnartóla og haltu þig sjávarmegin. Á sumrin er öruggara, en grjót hrynur samt. Einnig er hægt að aka þangað. Til hægri er fjara sem lítur öðruvísi út dag frá degi: stundum sandur, stundum tómir hnullungar.

Ummerki um útgerð fyrri tíma

Útgerð er hér ekki bara saga. Hún er það sem sést af veginum.

Elstu ummerkin eru hjallarnir, timburgrindurnar þar sem fiskur er hertur að vetri í hvössu og söltu lofti. Þetta er sama aðferðin og fæddi fjörðinn áður en frystihús komu til, og hún virkar enn án rafmagns.

Bátar liggja við bryggjuna og fiskvinnslan er rétt hjá. Veitt er einkum á línubátum, litlum bátum með línu, og árstíðabundið á handfæri. Aðferðin heldur meðafla í lágmarki og gerir kleift að sleppa því sem ekki þarf. Veiðarnar falla undir íslenska kvótakerfið, svo það liggur fyrir hvað hver bátur má landa.

Það sem kemur oftast upp er þorskur, steinbítur, ýsa, karfi, skarkoli og ufsi.

Hálftíma gangur og hundrað ár skilja að Ársól og höfnina. Það er líklega stysta leiðin til að sjá hversu langt þetta þorp hefur komist.

Fólkið, minnið og það sem enn lifir

Fyrsta konan sem vígð var til prests á Íslandi átti hér sitt fyrsta prestakall. Auður Eir Vilhjálmsdóttir var vígð 29. september 1974 og tók við embætti á Suðureyri 1. október. Röðin skiptir máli: þessi söfnuður kallaði hana þegar aðrir vildu það ekki, og það eitt opnaði leiðina að vígslunni.

66°Norður varð til hér. Hans Kristjánsson stofnaði fyrirtækið á Suðureyri árið 1926 undir nafninu Sjóklæðagerð Íslands og saumaði sjóföt fyrir sjómenn og verkafólk. Í byrjun fjórða áratugarins fluttist reksturinn til Reykjavíkur, og nafnið 66°Norður var tekið upp árið 1977, eftir breiddargráðu heimskautsbaugsins.

Minnið á sér félag hér. Fornminjafélag Súgandafjarðar var stofnað haustið 2013, og stofnfundurinn var haldinn í Kaupfélaginu á Suðureyri. Félagið starfar í nokkrum hópum: einn skráir minjar, annar tekur upp frásagnir elstu íbúanna, og sá þriðji vinnur að örnefnum.

Sá síðastnefndi á skilið sérstaka setningu. Þekkt örnefni í Súgandafirði eru í þúsundatali, og aðeins lítill hluti þeirra er skráður. Hópnum stýrir Birkir Friðbertsson bóndi, og nöfnin fara í gagnagrunn Landmælinga Íslands. Þetta er vinna sem sést ekki af veginum, og án hennar hefði helmingurinn af þessum leiðarvísi ekki orðið til.

Sama félag reisti Ársól og skálann, og það var vinna þess í skjalasöfnum sem dró uppdráttinn frá 1913 hér að ofan fram í dagsljósið.

Hluti þessarar sögu er enn að gerast. Í september fer fram smölun, þegar féð er sótt í fjöllin, og henni lýkur með súpu sem allir þátttakendur deila. Í júní heldur þorpið sjómannadaginn. Í ágúst er Act Alone haldin í félagsheimilinu, hátíð einleikja sem Elfar Logi Hannesson leikari stofnaði árið 2004. Suðureyri hefur verið gestgjafi frá níundu hátíðinni, það er frá 2012. Aðgangur að öllu hefur verið ókeypis frá fyrstu hátíð.

Náttúra og árstíðir · í vinnslu